ΛΕΜΕΣΟΣ ΤΑΞΙΔΙ ΣΤΟΥΣ ΧΡΟΝΟΥΣ ΜΙΑΣ ΠΟΛΗΣ

Οι τελευταίες τρυφερές αλλά και θλιμμένες στιγμές

2012-01-13T12:48:00.000+02:00

Στην πλούσια ιστορία της Λεμεσού στον τομέα του Πολιτισμού και των Τεχνών δια μέσου των αιώνων πλέον-αφού βρισκόμαστε για καλά στον 21^ο και η ιστορία αυτή ξεκινά από τον 19^ο-είναι σε όλους γνωστό πως η πόλη μας, είτε γέννησε, (Αιμ. Χουρμούζιος, Γ. Φραγκούδης, Γλ. Αλιθέρσης, Ι. Ν. Σαρίπολος, Μ. Κακογιάννης και πολλούς άλλους), είτε δέχτηκε στους κόλπους της με αγάπη την πλειοψηφία των επιφανών δημιουργών του πνεύματος και της προόδου του τόπου μας, που φιλοξένησε και ανάθρεψε (Γ. Λεύκης. Ν. Νικολαΐδης, Σόλων Μιχαηλίδης). Και όπως, σχεδόν και κάθε προοδευτικό κίνημα και ιδέα που ξεκίνησε επίσης από αυτήν εδώ την πόλη.

Ανάμεσα στους μεγάλους δημιουργούς του τόπου μας που αν και δεν τους γέννησε εντούτοις τους φιλοξένησε και τους ανέδειξε, ήταν και ο εθνικός μας ποιητής Βασίλης Μιχαηλίδης.

Τις τελευταίες στιγμές της ζωής του μεγάλου μας ποιητή θα δούμε μέσα από τη διήγηση του δημοσιογράφου Γ. Στρέϊτ που από τις στήλες της εφημερίδας «Αλήθεια» της Λεμεσού το 1936, περιγράφει τις τελευταίες ώρες της ζωής του ποιητή στο «Δημοτικό Πτωχοκομείο» της πόλης το 1917, όπως του τις διηγήθηκαν αυτοί που τις έζησαν:

« Ένα από τα φρικτότερα παράπονα του ποιητή ήταν γιατί δεν μπόρεσε να αποχτήσει ό,τι αγάπησε πολύ στη ζωή του. Την ανεξάρτητη ζωή, μεγάλη μόρφωση… μια γυναίκα.

΄Ενας άλλος σταθμός του ποιητή αρκετά περίεργος, ήταν δυό μερες πριν πάει στον κάτω κόσμο. Κάλεσε κοντά του δύο πρόσωπα, τα πιο αγαπητά στον κόσμο.

Τον κ. Αλέκο Ζήνωνα, Δημοτικό Σύμβουλο, που ήταν ο μόνος στην πόλη που πιο πολύ τον σεβόταν και φρόντιζε γι αυτόν και την διευθύντρια του ασύλου που γι αυτόν ήταν μια σωστή δεύτερη μάνα. Η μέρα αυτή ήταν η πρώτη που ο Βασίλης ένοιωσε πιο πολύ από κάθε άλλη κοντά του τον θάνατο. ΄Ηταν η πρώτη στιγμή που ο ποιητής αισθανόταν πως θ’ άφηνε για πάντα.

Ο ποιητής μπροστά στα δύο αυτά πρόσωπα, που τούδωσαν κάθε παρηγοριά, υπογράμμισε τον φόβο του για τον θάνατο και τέλος χάρισε στην κ. Πισίρη μιαν μεγάλην εικόνα της Παναγίας που σώζεται ακόμη στο άσυλο και μια λίρα χρυσή. Αυτά και οι στίχοι του ήταν η μόνη κληρονομιά που άφησε. Όταν ο κ. Αλέκος έφυγε από το θάλαμο κι έμεινε μόνος ο ποιητής με την διευθύντρια, μια δεύτερη σκηνή πολύ τραγική άρχισε πάλιν να ξετυλίγεται. Ο Βασίλης έδειξε στην κυρία Πισίρη ένα γαρύφαλο κατάξερο πούταν κρυμμένο στο σεντούκι του και την παρακάλεσε να του το βάλει στον τάφο, όταν πεθάνει. Ένα σεντούκι. Φέρετρο ενός γαρύφαλλου ,όχι μιας παλιάς ιστορίας… ενός ωραίου ονείρου, μιας χίμαιρας πούμεινε σ’ όλη του τη ζωή απραγματοποίητη.

Ο ποιητής αγαπούσε μια αγγελόμορφη, όπως την έλεγε, γυναίκα. Η αγάπη του, ο έρωτας του γι αυτήν, ξεπέρασε τον κύκλο λατρείας. Μια μέρα που τον ζύγωσε στ’ άσυλο, ο Βασίλης την κοίταξε με μια βαθειά έκσταση. Σιωπηλά. Όταν τον ρώτησε πως περνά στο άσυλο, απάντησε αφηρημένα «Μη φύγετε, σας αγαπώ!, χρόνια…». Η αριστοκράτισσα επισκέπτρια διακόπτωντας τον, του πέταξε στην αγκαλιά, απαλά, με χαμόγελο το γαρύφαλλο απαντώντας μελαγχολικά: «Δυστυχώς, δεν μπορώ να σου χαρίσω τίποτε άλλο από αυτό το άνθος», κι’ έφυγε. Πριν χαθεί τούριξε μία ακόμη ματιά. Τον πλάνεψε; τον αγάπησε; τον ερωτεύτηκε; κανείς δεν το ξέρει. Μπορεί όμως και νάμενε σ’ όλη της ζωή κοντά στον ποιητή, αν του κόσμου ο ρυθμός ήταν διαφορετικός. Ο Βασίλης με την παρθενική του ποιητική ψυχή, πήρε το γαρύφαλο και τόκρυψε ως τη στερνή του ώρα χωρίς να μάθει κανένας το τρυφερό του ειδύλλιο. Η Διευθύντρια πούμαθε πρώτη και τελευταία την όμορφη αυτή ιστορία, όταν πέθανε ο ποιητής, τούβαλε το λουλούδι μέσα στην τσέπη και το πήρε μαζί του στον υπόγειο κόσμο, σύμφωνα με την τόσο μεγάλη επιθυμία του.

Η γυναίκα που τάραξε τόσο πολύ τα φρένα του Βασίλη ποια νάταν; Κανένας δεν ξεύρει σίγουρα. Η κ. Πισίρη τον πίεσε όσο μπορούσε να της δώσει την γλυκειά εξομολόγηση μα στάθηκε αδύνατο. Δυό μέρες υστερώτερα ο ποιητής έκλεισε τα μάτια. Στον νεκρικό του θάλαμο ήταν μόνος.

Πέθανε ξαφνικά ήσυχα, σφίγγοντας με τη αγκαλιά του ένα δεφτέρι και ένα μολύβι.

Λίγα λεπτά πριν της τραγικής στιγμής τα ζήτησε από την κ. Πισίρη για να γράψει το τελευταίο του τραγούδι μα στάθηκε αδύνατο.

Ο μεγάλος αετός, ο κύκνος έγειρε το κεφάλι κι απόθανε ήσυχα.

΄Ετσι λοιπόν ήσυχα, ειρηνικά και απλά πέθανε ο μεγάλος ποιητής μας παίρνοντας μαζί του στον τάφο το μεγάλο ερωτικό του μυστικό όπως αξίζει σε όλους τους μεγάλους ποιητές»

Πάσχα του 1917 γίνεται λοιπόν η τελευταία συνάντηση στο πτωχοκομείο με τη γυναίκα που αγάπησε 37 χρόνια πριν και τον ενέπνευσε να γράψει την «Ανεράδα». Η Ευτέρπη Μιχαηλίδη-Αραούζου (τώρα πλέον κυρία δημάρχου), επισκέπτεται το πτωχοκομείο για να μοιράσει πασχαλινά δώρα στους τροφίμους.

Λίγους μήνες μετά το Σάββατο 26 Νοεμβρίου (8 Δεκεμβρίου με το νέο ημερολόγιο) του 1917, πεθαίνει σε ηλικία 68 χρονών περίπου, στο δημοτικό Πτωχοκομείο της πόλης μας ο εθνικός βάρδος της Κύπρου. Ο Βασίλης Μιχαηλίδης. Πεθαίνει Σάββατο προς Κυριακή όπως περίπου ταιριάζει η ημερομηνία όπως το ήθελε πάντα και το κατέγραψε και σε στίχο που τον απάγγελλε συχνά με μια πικρή θλίψη στο πρόσωπο, στα τελευταία του χρόνια:
«Θεέ μου και να πέθαινα ένα Σαββάτο βράδυ
την Κυριακή με το πρωί να κατεβώ στον Άδη».

Οι τρόφιμοι του Πτωχοκομείου Λεμεσού το 1917 λίγο πριν πεθάνει ο ποιητής (στο μέσον). Στο άκρο δεξιά η διευθύντρια Μ. Πισίρη

Σημείωση:Μελετητές της ζωής και του έργου του Βασίλη Μιχαηλίδη λένε πως η μοιραία αυτή γυναίκα και μεγάλος έρωτας του ποιητή, δεν ήταν άλλη απο την Ευτέρπη Αραούζου το γένος Μιχαηλίδη σύζυγος του τότε Δημάρχου Λεμσού Σπύρου Αραούζου και αδελφή του επιστήθιου φίλου του Βασίλη Μιχαηλίδη, του Μιχαήλ Μιχαηλίδη επίσης μετέπειτα Δημάρχου Λεμεσού.
Εξ ου άλλωστε και η επίσκεψη της εκείνη και η συνάντηση της με τον ποιητή που γινόταν υπό την ιδιότητα της πρώτης κυρίας της πόλης.

Ο πολιτικός Χριστόδουλος Σώζος

2012-01-08T23:23:00.000+02:00

Του Πέτρου Παπαπολυβίου*

ΤΙΜΗΘΗΚΕ προχθές Πέμπτη, 6 Δεκεμβρίου, στη Θεσσαλονίκη με ειδική εκδήλωση η 95η επέτειος του θανάτου του δημάρχου Λεμεσού Χριστόδουλου Σώζου, που σκοτώθηκε πολεμώντας στο Μπιζάνι της Ηπείρου, ως απλός στρατιώτης, στη διάρκεια της πολύμηνης πολιορκίας των Ιωαννίνων. Ο Χριστόδουλος Σώζος, κατά την άποψή μας, ήταν η σημαντικότερη πολιτική φυσιογνωμία της εποχής του. Πρακτικός και πραγματιστής πολιτευτής, εργατικός και προοδευτικός δήμαρχος, ξεχώριζε γιατί ήταν από τους λίγους Κύπριους πολιτικούς των έργων και όχι των λόγων. Ως βουλευτής κατέθεσε το πρώτο ενωτικό ψήφισμα που ενέκρινε το κυπριακό Νομοθετικό Συμβούλιο, τον Απρίλιο του 1903 και κατάφερε να τον σέβονται ακόμη και οι Βρετανοί, αφού πάντοτε προετοιμαζόταν και μελετούσε πριν από τις κοινοβουλευτικές συνεδριάσεις.

Ως δήμαρχος Λεμεσού υπήρξε καινοτόμος: Ο Δημόσιος Κήπος, ο ηλεκτροφωτισμός της πόλης, η Γεωργική Έκθεση, η δημιουργία φιλαρμονικής, υπήρξαν πρωτοφανείς ενέργειες για την κυπριακή στασιμότητα και αδράνεια και ήταν καρπός δικών του προσπαθειών.

Μια από τις άγνωστες πολιτικές πρωτοβουλίες του Σώζου ήταν η υποστήριξη, την Άνοιξη του 1912, στις παραμονές των Βαλκανικών Πολέμων, της διεκδίκησης της κυπριακής αυτονομίας, που τη θεωρούσε ότι θα έφερνε την Κύπρο πιο κοντά στην ένωση με την Ελλάδα, έχοντας ως μεγάλο παράδειγμα μίμησης το πρότυπο της Κρήτης. Η πρωτοβουλία

του έπεσε στο κενό και καταδικάστηκε από τη συντριπτική πλειοψηφία των πολιτευτών και του Τύπου, ενώ παρέμεινε για δεκαετίες στη βιβλιογραφική σιωπή. Οι επιθέσεις που δέχθηκε ο Χριστόδουλος Σώζος τον πίκραναν, και σε μια επιστολή προς τον στενότερο πολιτικό του φίλο, τον βουλευτή Ιωάννη Κυριακίδη, έγραφε, το Μάιο του 1912:

«Εις την Κύπρον το προδότης και πατριώτης είναι συνώνυμα και έχασαν και τα δύο την σημασίαν των σήμερον. Ο πολιτευόμενος σήμερον ονομάζεται πατριώτης, αύριον προδότης, και μεθαύριον υπερπατριώτης».

Λίγους μήνες αργότερα, μόλις ξέσπασε ο «βαλκανοτουρκικός πόλεμος», ο Χριστόδουλος Σώζος αναχώρησε από τους πρώτους για να καταταχθεί εθελοντικά στον ελληνικό Στρατό.

Ήταν 40 χρονών και πατέρας ενός τετράχρονου αγοριού. Ο παππούς του ήταν αγωνιστής της επανάστασης του 1821, ο πατέρας του πολέμησε στην Κρήτη το 1866, ενώ ο ίδιος είχε προσπαθήσει να καταταχθεί εθελοντής και στον πόλεμο του 1897. Στην επιστολή που έστειλε στην γυναίκα του Ερμιόνη, δικαιολόγησε ως εξής την ενέργειά του:

«Ημείς έχομεν καθήκοντα τα οποία ουδεμία δύναμις, ουδέν φίλτρον πρέπει να τα εμποδίζη από του να ενασκώνται. Αν είμεθα ηγέται των υποδούλων λαών, οφείλομεν διά του παραδείγματός μας και της θυσίας μας να τους

παιδαγωγώμεν, όπως και εκείνοι γίνωσιν άνθρωποι συναισθανόμενοι τα καθήκοντά των.»

Αυτά, στην Κύπρο του 1912.

• Ο Πέτρος Παπαπολυβίου είναι επίκουρος καθηγητής στο Πανεπιστήμιο

Κύπρου.

Δημοσιεύθηκε στον Φιλελεύθερο στις 8 Δεκέμβριου 2007

Η ΛΕΜΕΣΟΣ ΚΑΤΑ ΤΗΝ ΠΕΡΙΟΔΟ ΤΗΣ ΛΑΤΙΝΟΚΡΑΤΙΑΣ

2011-12-30T11:17:00.000+02:00

Της Νάσας Παταπίου

Από το βιβλίο "Λεμεσός, ταξίδι στους χρόνους μιας πόλης" ,έκδοση του Δήμου Λεμεσού (2006). Γενική επιμέλεια Τίτου Κολώτα και Άννας Μαραγκού

Ευφραίνου εν Κυρίω, Νεάπολις Νεμεσού των Κυπρίων

Ακολουθία των Αγίων Ρηγίνου και Ορέστου

ΟΝΟΜΑΣΙΑ ΤΗΣ ΠΟΛΗΣ

Όπως μαρτυρείται από τις πηγές, η πόλη της Λεμεσού προϋπήρξε της φραγκικής κατάκτησης. Σε αυτήν αναφέρονται, με την ονομασία όμως Νέμεσος, τόσο η Άννα Κομνηνή, ομιλώντας για τη στάση του Ραψομάτη, όσο και ο Κωνσταντίνος Πορφυρογέννητος αναφερόμενος στις πόλεις της Κύπρου. Τέτοια αναφορά υπάρχει ακόμα και στο Συναξάριο και στην Ακολουθία των Αγίων Ρηγίνου και Ορέστου που τιμώνται στη Φασούλλα Λεμεσού.

Εφόσον ο τύπος Λεμεσός μαρτυρείται μετά την έλευση των Λατίνων στη νήσο, εύλογα λοιπόν δυνατόν να ασπασθούμε την άποψη του Σίμου Μενάρδου, ότι ο τύπος Λεμεσός δηλαδή, όπου το Ν από το Νέμεσος μετατρέπεται σε Λ, οφείλεται καθαρά στην προφορά των Φράγκων. Η πόλη της Λεμεσού μάς γίνεται γνωστή, και μάλιστα με αυτή την ονομασία, από τον 12ο αιώνα και συγκεκριμένα κατά την τρίτη Σταυροφορία, το 1191, όταν ο Ριχάρδος ο επονομαζόμενος Λεοντόθυμος, βασιλιάς της Αγγλίας, πορευόμενος προς απελευθέρωση των Αγίων Τόπων, έφθασε στην Κύπρο, είτε εξαιτίας θαλασσοταραχής είτε βάσει σχεδίου για κατάληψη της ίδιας της νήσου.

ΚΑΤΑΛΗΨΗ ΤΗΣ ΚΥΠΡΟΥ ΑΠΟ ΤΟΝ ΡΙΧΑΡΔΟ

Στα πιο πάνω γεγονότα αναφέρονται ο χρονογράφος Benedict of Peterborough στο Χρονικό του, ο Νεόφυτος ο Έγκλειστος στο έργο του Περί των κατά χώραν Κύπρου σκαιών, καθώς και ο Wilbrand von Oldenburg στο Οδοιπορικό του. Σύμφωνα με τις αναφερόμενες πηγές, όταν ο Ριχάρδος μαζί με τη μνηστή του Βερεγγάρια της Ναβάρρας και την αδελφή του, Ιωάννα, προσάραξαν στη Λεμεσό λόγω θαλασσοταραχής, ο τότε βυζαντινός τύραννος της Κύπρου Ισαάκιος Κομνηνός συμπεριφέρθηκε προσβλητικά, τόσο στη μνηστή του Ριχάρδου όσο και στην αδελφή του. Το γεγονός αυτό, σύμφωνα με τους χρονογράφους, απετέλεσε την αφορμή για να επιτεθεί ο Ριχάρδος στην Κύπρο. Έτσι αφού έφθασε αργότερα στη Λεμεσό και αποβίβασε το στρατό του, επετέθη εναντίον του Ισαακίου. Μαζί με τον Ριχάρδο έφθασε επίσης στη Λεμεσό και αυτός ο ίδιος ο μάγιστρος των Ιωαννιτων. Μαρτυρείται ακόμη ότι ο Ριχάρδος είχε τότε τη στήριξη Λατίνων εμπόρων που διαβιούσαν στη Λεμεσό.

Κυνηγημένος από τις δυνάμεις των Άγγλων, ο Ισαάκιος κατέφυγε στην ενδοχώρα, όπου τελικά ηττήθηκε στην Τριμυθούντα, στη Μεσαορία, και συνελήφθη αιχμάλωτος. Ολόκληρη η Κύπρος κατελήφθη στη συνέχεια από τις δυνάμεις του Ριχάρδου. Ο ίδιος, ευχαριστημένος από την κατάκτηση της Κύπρου, του κειμηλίου των θαλασσών, αφού πρώτα τέλεσε τους γάμους του με τη Βερεγγάρια στη Λεμεσό, αναχώρησε για τους Αγίους Τόπους για να πραγματοποιήσει τα πρωταρχικά σχέδια του, για τα οποία εξεστρατευσε από τη μακρινή χώρα Ιγκλιτέρρα. Οι ίδιες πηγές μάς πληροφορούν επίσης ότι η Λεμεσός, την οποία αναφέρουν ως Limesun ή Lamezis, είχε πολυσύχναστο λιμάνι, η οχύρωση της όμως χαρακτηρίζεται μάλλον ασθενής. Η Λεμεσός αναφέρεται επίσης τότε και ως επισκοπική έδρα.

ΝΑΪΤΕΣ ΚΑΙ ΛΟΥΖΙΝΙΑΝ. Η ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΤΗΣ ΠΟΛΗΣ ΕΠΙ ΦΡΑΓΚΟΚΡΑΤΙΑ!

Τον επόμενο χρόνο, το 1192, η Κύπρος περνά από τα χέρια του Ριχάρδου στους Ναΐτες ιππότες και ακολούθως στον Γκυ ντε Λουζινιάν, τον ιδρυτή ουσιαστικά της δυναστείας του φραγκικού βασιλικού οίκου που θα κυριαρχήσει στην Κύπρο σχεδόν τρεις αιώνες. Από το 1192, και από το 1197 ιδιαίτερα, με την έναρξη δηλαδή της Φραγκοκρατίας, οπότε και συνεστήθη επισήμως το φραγκικό βασίλειο της Κύπρου, αρχίζει ουσιαστικά και η ανάπτυξη της πόλης της Λεμεσού, που θα διαρκέσει μέχρι και το 1489, χρονολογία κατά την οποία αρχίζει η βενετική κυριαρχία στη μεγαλόνησο.

Η Κύπρος, και στην συγκεκριμένη περίπτωση η Λεμεσός, υπήρξε για τους Σταυροφόρους, και γενικά για τους Δυτικούς εμπόρους ή και ταξιδιώτες, θαλάσσιος σταθμός και πολύτιμη βάση για ανεφοδιασμό. Σημαντικό σταθμό στην ιστορία της πόλης αποτελεί η εγκατάσταση στην Κύπρο πολλών κατοίκων από το λατινικό βασίλειο της Ιερουσαλήμ συνεπεία της ίδρυσης του φραγκικού βασιλείου και κυρίως της πτώσης της Πτολεμαΐδας στα χέρια των Αράβων. Αυτοί, μαζί με άλλους - εμπόρους, φεουδάρχες, ιππότες, ολόκληρα θρησκευτικά και στρατιωτικά τάγματα, όπως οι Ναΐτες και Ιωαννίτες ιππότες, καθώς και ξένους διαφόρων εθνοτήτων επιλέγουν τη Λεμεσό ως νέο χώρο εγκατάστασης στην Κύπρο. Στην επιλογή αυτή τούς οδήγησε το γεγονός ότι η Λεμεσός είναι λιμάνι που γειτνιάζει με άλλα εμπορικά κέντρα της Ανατολής. Αξίζει εδώ να αναφέρουμε την άποψη διακεκριμένου ιστορικού και ειδικού για την περίοδο της Φραγκοκρατίας στην Κύπρο, ο οποίος τονίζει ότι η Λεμεσός υπήρξε κατά τον 13ο αιώνα το κύριο λιμάνι του φραγκικού βασιλείου της Κύπρου. Η Λεμεσός ήταν επίσης πόλη με πλούσια νερά που περιστοιχιζόταν από εύφορα κτήματα. Οι αμπελώνες που βρίσκονται στην περιοχή της Λεμεσού θεωρούνται οι σπουδαιότεροι σε όλη την Κύπρο και έχουν μάλιστα ταυτιστεί από τους ταξιδιώτες και τους περιηγητές με τους αμπελώνες Εγκαδί, που αναφέρονται στο Άσμα Ασμάτων. Επιπλέον, οι περισσότερες φυτείες ζαχαροκάλαμου βρίσκονταν κατά μήκος των νοτίων και δυτικών ακτών, μεταξύ Λέμπας και Λεμεσού.

Μέχρι το τέλος της περιόδου των Luslgnan η παραγωγή ζάχαρης βρισκόταν στα χέρια του στέμματος, των Ιωαννιτων και του κυπριακού κλάδου της βενετικής οικογένειας Κορνάρο. Δεν είναι άλλωστε καθόλου τυχαία η εκεί εγκατάσταση των Ναϊτών και Ιωαννιτων. Οι Ιωαννίτες μάλιστα, μετά τη διάλυση του τάγματος των Ναϊτών, επέλεξαν το γειτονικό Κολόσσι ως έδρα της Μεγάλης Κομμανταρίας. Δεν είναι επίσης τυχαία η απόκτηση της Επισκοπής από την ισχυρή βενετική οικογένεια των Κορνάρο.

Το 1203 οι Ιωαννίτες ιππότες κατείχαν περιουσία στην επισκοπική περιφέρεια της Λεμεσού. Ο Φράγκος βασιλιάς Ούγος ο Α' παραχώρησε επίσης το 1210 στους Ιωαννίτες διάφορα μετόχια στο Κολόσσι, στο Φοίνικα, και περιουσίες στη Λεμεσό. Μετά την απώλεια ολόκληρης της Λατινικής Συρίας στους Μαμελούκους, το 1291, όσοι από τα στρατιωτικά τάγματα επέζησαν έπλευσαν προς την Κύπρο και για δύο δεκαετίες οι Ναΐτες και οι Ιωαννίτες διατηρούσαν τις μονές τους εντός ή πλησίον της Λεμεσού. Οι Ναΐτες είχαν στην ιδιοκτησία τους και έναν πύργο στη Γερμασόγεια, κύρια όμως βάση τους ήταν το Κολόσσι. Το 1279, επειδή αυτοί εξανάγκασαν τον Ούγο Γ' να εγκαταλείψει τη Συρία και να επιστρέψει στην Κύπρο, ο βασιλιάς αφαίρεσε τα κυπριακά τους εισοδήματα και κατέστρεψε τις οικίες τους στην Πάφο και τη Λεμεσό. Με τη διάλυση του τάγματος των Ναϊτών, το 1313, όλες οι κτήσεις τους πέρασαν στα χέρια των Ιωαννιτών.

Εκτός από τους Ναΐτες και τους Ιωαννίτες ιππότες εγκαθίστανται επίσης στη Λεμεσό Δομινικανοί, καθώς επίσης και το Στρατιωτικό Τάγμα του Αγίου Θωμά των Άγγλων ή της Κανταβρυγίας (de Cantorbery). Υπάρχουν επίσης παροικίες εμπόρων από την Πίζα, από την Γένουα και από τη Βενετία.

ΠΑΡΟΙΚΙΕΣ ΕΜΠΟΡΩΝ ΣΤΗ ΛΕΜΕΣΟ

Αξίζει να αναφέρουμε κάποιες ιστορικές ειδήσεις, διαφωτιστικές για το θέμα, σχετικά με τις παροικίες εμπόρων που υπήρχαν στη Λεμεσό, τόσο από την Πίζα και τη Βενετία όσο και από τη Γένουα. Γενουάτες ίσως να υπήρχαν στη Λεμεσό από τα τελευταία χρόνια της βυζαντινής περιόδου. Πρώτη μαρτυρία σταθερής παρουσίας έχουμε το 1203 και απ' ό,τι φαίνεται κατοικούσαν από τότε κυρίως στην Αμμόχωστο και στη Λεμεσό, όπου η βασίλισσα Αλίκη τούς παραχώρησε οικόπεδα, για να κτίσουν κοινοτικές οικοδομές. Το πρώτο προνόμιο τούς εκχωρήθηκε από τους Lusignan το 1218. Παροικία Πιζάνων, όπως πιστοποιείται από ενετικό έγγραφο, υπήρχε στη Λεμεσό γύρω στο 1243 ή το 1244. Ήδη από την περίοδο 1126-1143, το χρυσόβουλλο του Ιωάννη Β' Κομνηνού, που παραχωρήθηκε στους Βενετούς, παρείχε σε αυτούς άδεια ελεύθερης εισόδου στα κυπριακά λιμάνια. Η προσέγγιση σ' αυτά ήταν ο ενδιάμεσος σταθμός προς την Αλεξάνδρεια, τη Δαμιέττη και τα άλλα λιμάνια της ανατολικής Μεσογείου. Οι Βενετοί έμποροι φαίνεται να επεκτάθηκαν στην Κύπρο γύρω στα 1136, αφού βρίσκουμε μαρτυρίες για ταξίδια μεταξύ Λεμεσού και Αλεξάνδρειας. Γίνεται φανερό ότι το εμπόριο, πριν από την κατάκτηση της Κύπρου το 1191, είχε μικρή σημασία. Η ενετική παρουσία τον 13ο αιώνα στην Κύπρο έγινε πιο έντονη, κυρίως μάλιστα στη Λεμεσό, όπου οι Βενετοί είχαν οικίες, καταστήματα και κτήματα. Η Λεμεσός ήταν τότε το βασικό κέντρο της ενετικής παροικίας στην Κύπρο. Αξίζει να σημειώσουμε ότι την ίδια εποχή, κάποιος Βενετός στη Λεμεσό ήταν κάτοχος συμπλέγματος δώδεκα σπιτιών και ένας άλλος είχε μεγάλο σπίτι, που έγινε αργότερα το fondaco, ο φούντικας κατά τον Λεόντιο Μαχαιρά, η δημόσια δηλαδή αποθήκη της πόλης. Οι Βενετοί είχαν επίσης στη Λεμεσό την δική τους εκκλησία, αφιερωμένη στον προστάτη τους Άγιο Μάρκο, καθώς επίσης και ένα λουτρό που εξασφάλιζε το ετήσιο, σεβαστό εισόδημα των 1,000 βυζαντινών.

Από το Compasso da navigare, εγχειρίδιο ναυσιπλοΐας, ναυτικό δηλαδή οδηγό ή βιβλίο λιμανιών που συντάχθηκε στα μέσα του 13ου αιώνα, διαπιστώνουμε ότι η Κύπρος τυγχάνει ξεχωριστής μεταχείρισης. Στον οδηγό αυτό αναφέρονται το λιμάνι της Πάφου, αλλά κυρίως το λιμάνι της Λεμεσού. Το εμπόριο μεταξύ Λεμεσού και Αγιάς μαρτυρείται από τη δεκαετία του 1270. Από ενετικό έγγραφο πληροφορούμαστε, επίσης, ότι πριν από το 1291 χρησιμοποιούνταν στη Λεμεσό και την Άκρα παρόμοια σταθμά, ενδεικτικό των στενών εμπορικών σχέσεων που υπήρχαν μεταξύ των δύο αυτών λιμανιών. Έχουμε επίσης μία ακόμη σημαντική μαρτυρία που αφορά στο εμπόριο της Λεμεσού: ο Αμάλριχος (Aimery) Lusignan, που είχε στεφθεί βασιλιάς της Κύπρου το 1197, εκμίσθωσε τα εμπορικά τέλη (comerc) της Λεμεσού για μια διετία. Η εκμίσθωση αυτή απέφερε εισόδημα 28,050 αργυρών δουκάτων. Στις αρχές, επίσης, του 14ου αιώνα η Λεμεσός αποτελεί σημείο ελλιμενισμού των πλοίων και τόπο ανάπαυλας για τις νηοπομπές προσκυνητών.

ΣΗΜΑΝΤΙΚΑ ΓΕΓΟΝΟΤΑ ΤΗΣ ΙΣΤΟΡΙΑΣ ΤΗΣ ΠΟΛΗΣ

Τα χρόνια που θα ακολουθήσουν δεν θα είναι φυσικά εύκολα για τη Λεμεσό, όπως δεν ήταν, βεβαίως, και για ολόκληρη την Κύπρο. Λαμβάνει χώρα τότε σειρά επιδρομών εναντίον της πόλης, άλλοτε από τους εχθρούς εξ Ανατολών, όπως οι Σαρακηνοί, και άλλοτε από τους Γενουάτες, αλλά και σειρά θεομηνιών. Την πόλη ταλανίζουν κατά καιρούς σεισμοί και πλημμύρες, με αποτέλεσμα αυτή να παρουσιάζει μια καθόλα θλιβερή εικόνα στα κείμενα των χρονογράφων, αλλά και των περιηγητών. Συνοπτικά, τα γεγονότα έχουν χρονολογικά ως εξής: η πόλη, αναπτύσσεται από τα πρώτα χρόνια της φραγκοκρατίας, ο πληθυσμός της αυξάνεται με την εγκατάσταση ατόμων από το μέχρι προ τίνος λατινικό βασίλειο της Ιερουσαλήμ. Ιδρύονται μοναστήρια από τα διάφορα τάγματα, οικοδομούνται κατοικίες για τους νέους κατοίκους καθώς και μέγαρα, αφού εδώ μεταξύ άλλων εγκαταστάθηκαν βαρώνοι, φεουδάρχες, αλλά και έμποροι, κυρίως Βενετοί και Γενουάτες.

Το 1221 το λιμάνι της Λεμεσού επλήγη από καταστροφική επιδρομή των Σαρακηνών. Οι Σαρακηνοί σκότωσαν και αιχμαλώτισαν πλήθος κόσμου και κατέστρεψαν μεγάλο μέρος του χριστιανικού στόλου που έλαβε μέρος στην πέμπτη Σταυροφορία στην Αίγυπτο και μετά την αποτυχία της απεσύρθη στο λιμάνι της Λεμεσού. Τον Οκτώβριο του 1220 συγκλήθηκε στη Λεμεσό από τον απεσταλμένο του πάπα καρδινάλιο Πελάγιο ειδική συνέλευση κύριος στόχος της οποίας ήταν η πνευματική υποδούλωση της ορθόδοξης εκκλησίας. Το πρακτικό της συνόδου της Λεμεσού επικυρώθηκε στη Δαμιέττη, το Μάιο του 1221. Ακολούθησε ο εκτοπισμός των ορθοδόξων επισκόπων από τα αστικά κέντρα, όπου είχαν τις έδρες τους οι Λατίνοι επίσκοποι, σε αγροτικά κέντρα: ο επίσκοπος Λευκωσίας εκτοπίστηκε στη Σολέα, ο Σαλαμίνος στην Καρπασία, ο Πάφου στην Αρσινόη και ο Λεμεσού στα Λεύκαρα. Επίσης, στις 21 Ιουλίου του 1228, ο Γερμανός αυτοκράτορας Φρειδερίκος ο Β', αρχηγός της έκτης Σταυροφορίας, όταν έφτασε, ως άλλος Ριχάρδος, στη Λεμεσό με ισχυρές στρατιωτικές δυνάμεις, προέβαλε δικαιώματα κηδεμονίας επί του θρόνου της Κύπρου και στη συνέχεια κατέλαβε τη Λεμεσό και τις άλλες πόλεις της Κύπρου. Ο στρατός του όμως τελικά ηττήθηκε από το φραγκικό στρατό του βασιλείου. Αξιοσημείωτο είναι, πως για να υποστηρίξουν τότε οι Γενουάτες τον πόλεμο των Φράγκων της Κύπρου εναντίον του αυτοκράτορα Φρειδερίκου Β' Hohenstaufen, ο βασιλιάς Ερρίκος Α' τους παραχώρησε έναν οχυρωμένο πύργο στις ακτές της Λεμεσού, κοντά στο λιμάνι και το βασιλικό τελωνείο. Εξάλλου, στη Λεμεσό και συγκεκριμένα στην τοποθεσία Καμένο Ρυάκι, όπως αναφέρεται σε δυτική πηγή (Actum in Cypro apud casale quod dicitur Kamevoriak prope Nicosium), θα στρατοπεδεύσει στο πλαίσιο της έβδομης Σταυροφορίας το 1248-49, ο βασιλιάς της Γαλλίας Λουδοβίκος θ', ο μετέπειτα Άγιος Λουδοβίκος. Το 1271 η πόλη της Λεμεσού δέχτηκε την επίθεση του σουλτάνου της Αιγύπτου. Το σχέδιο όμως του σουλτάνου τελικά απέτυχε και αιχμαλωτίστηκε μεγάλος αριθμός πλοίων από το στόλο του. Ανώνυμος Κύπριος συγκεκριμένα σημειώνει σε χειρόγραφο: «...Την αυτή ημέρα τον Ιούλιον ήλθον ης την Νεμεσσών κάτεργα των Αγαρηνών...».

Όσον αφορά στην περίπτωση του σφετερισμού του στέμματος της Κύπρου από τον Αμάλριχο, αυθέντη της Τύρου, και την εκδίωξη του αδελφού του, νόμιμου βασιλέως, ο Μαχαιράς σημειώνει τα εξής: «...ωμόσαν του κυρού της Τύρου και εδιαλαλήσαν τον δια κουβερνούρην. Ακόμη έπεψεν εις την Πάφον και εις την Νεμεσόν και εις όλα τα κάστρα, και επήραν τον όρκον τους, και εδιαλαλήθην παντού δια κουβερνούρης». Έχουμε, δηλαδή, την αναγνώριση του Αμάλριχου από τον πυργοδεσπότη Λεμεσού. Ο φιλόδοξος Αμάλριχος για να εκδιώξει το 1306 τον επιληπτικό και ανίκανο αδελφό του από το θρόνο και, τέλος, να τον εξορίσει το 1308, είχε την στήριξη των Ναϊτών. Για τον παραπάνω λόγο, το τάγμα των Ναϊτών στην Κύπρο βρισκόταν σε ισχυρή θέση. Γι αυτό, όταν το Μάιο του 1308 έφτασαν οι παπικές οδηγίες για τη σύλληψη των Ναϊτών, ο Αμάλριχος πρότεινε σε αυτούς μια ήπια μορφή κατ' οίκον κρατήσεως. Αυτοί όμως δεν υπάκουσαν και προετοιμάστηκαν για αντίσταση. Παραδόθηκαν την 1η Ιουνίου του 1308, έπειτα από ολιγοήμερη πολιορκία των οικιών τους στη Λεμεσό.

Το Νοέμβριο του 1330 μνημονεύεται από τον Μαχαιρά και από άλλους χρονογράφους μία φοβερή πλημμύρα του ποταμού Πεδιαίου, που προκάλεσε ανυπολόγιστες ζημιές στην πρωτεύουσα: «...εκατέβην ο ποταμός της χώρας τόσον μέγας και εξηρίζωσεν πολλά δεντρά... και εχάλασεν πολλά σπιτία και έπνιξεν πολλύν λαόν». Την ίδια εποχή πλημμύρισε και ο ποταμός της Λεμεσού προκαλώντας εξίσου μεγάλες καταστροφές και το θάνατο πολλών κατοίκων.

Η διαμάχη μεταξύ Γενουατών και Ενετών εμπόρων, που ζούσαν στην Κύπρο, υπήρξε η αφορμή που προκάλεσε την εισβολή των πρώτων στο νησί και κατέληξε στην κατάκτηση από αυτούς της Αμμοχώστου. Το γεγονός αυτό δεν άφησε ανεπηρέαστη την πόλη της Λεμεσού. Το 1373 όταν οι Γενουάτες πληροφορήθηκαν ότι η άμυνα της πόλης δεν ήταν αρκετά ισχυρή στράφηκαν εναντίον της και σύμφωνα με τον χρονογράφο: «...απεζεύσαν και εκάψαν τα σπιτία, και οι λας εφύγαν, και εποίκαν μεγάλην ζημίαν». Το 1402, οι Γενουάτες, που είναι ήδη κύριοι της Αμμοχώστου και εξακολουθούν κατά καιρούς να διενεργούν επιδρομές, τόσο στη Λευκωσία όσο και στο υπόλοιπο βασίλειο της Κύπρου, πολιόρκησαν τη Λεμεσό. Όπως ο Φλώριος Βουστρώνιος διηγείται, για να λύσει ο βασιλιάς Ιανός την πολιορκία έστειλε τον συνεσκάρδο του με στρατιωτικές δυνάμεις. Αυτός κατόρθωσε τελικά να λύσει την πολιορκία και να ματαιώσει την κατάληψη της πόλης από τους Γενουάτες, να συλλάβει γύρω στους 80 αιχμαλώτους και επιπλέον να τους αποσπάσει ένα πυροβόλο όπλο. Το 1407 οι Γενουάτες πολιόρκησαν και πάλι το φρούριο της Λεμεσού, απωθήθηκαν όμως χάρη στην έγκαιρη επέμβαση του Ενετού διοικητή του ναυτικού Carlo Zeno. Κατά τα γραφόμενα του ίδιου χρονογράφου, μια μεγάλη επιδημία (morbo) θα πλήξει λίγο αργότερα τον τόπο και θα διαρκέσει 13 μήνες αποδεκατίζοντας τον πληθυσμό τόσο των πόλεων όσο και των χωριών της Κύπρου. Ακολούθως, μια επιδρομή ακρίδας θα προκαλέσει μεγάλες καταστροφές στη γεωργία, γεγονός που θα επιφέρει σιτοδεία.

ΜΑΡΤΥΡΙΕΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΠΟΛΗ

Όλες οι πιο πάνω θεομηνίες, όπως ξηρασία, ανομβρίες, πλημμύρες, επιδρομή ακρίδας, σεισμοί, επιδημίες, αλλά και οι συχνές επιδρομές, τόσο των Σαρακηνών όσο και των Μαμελούκων, ήταν οι αιτίες που η Λεμεσός σκιαγραφείτο με μελανά χρώματα από τους ταξιδιώτες και τους περιηγητές της εποχής. Όταν το 1395 ο Ogier d' Anglure έφτασε στην Κύπρο και προσάραξε στο λιμάνι της Λεμεσού, έγραψε σχετικά στο οδοιπορικό του: «Αποβιβαστήκαμε στη Λεμεσό, η οποία κάποτε ήταν μια θαυμάσια πόλη.... Μεγάλο τμήμα της πόλης αυτής είναι ακατοίκητο και όπως γνωρίζω όλες αυτές οι καταστροφές προκλήθηκαν από τους Γενουάτες κατά τη διάρκεια του πολέμου μεταξύ των ιδίων και του βασιλιά της Κύπρου. Οι Γενουάτες κατέχουν μία ακόμη σπουδαία πόλη με ωραίο λιμάνι, που ονομάζεται Αμμόχωστος». Εξάλλου ο δομινικανός μοναχός Felix Faber, πορεύομενος το 1483 προς τους Αγίους Τόπους επισκέφθηκε τη Λεμεσό και παράθεσε στο ταξιδιωτικό του μία περιγραφή της πόλης. Μεταξύ άλλων αναφέρει ότι η πόλη, την οποία αποκαλεί Νιμόνια, είναι επισκοπική έδρα και διαθέτει καλό λιμάνι, είναι όμως μία πόλη ερειπωμένη. Η γεωγραφική της θέση, σημειώνει, είναι πολύ σημαντική, αφού βρίσκεται αντίκρυ σε σπουδαία λιμάνια όπως η Τύρος και η Σιδώνα. Από εδώ, συνεχίζει, με ούριο άνεμο, μπορεί κανείς να ταξιδέψει σε σπουδαία εμπορικά λιμάνια της περιοχής για εμπορικές υποθέσεις σε ένα ημερονύχτιο. Εδώ στην πόλη της Λεμεσού, γράφει, εγκαταστάθηκαν οι Ναΐτες ιππότες, καθώς και οι ιππότες του τάγματος του Αγίου Ιωάννου μετά την κατάληψη της Ιερουσαλήμ από τον Σαλαδίν. Ο ίδιος ο Faber αποδίδει στα παραπάνω τάγματα την οχύρωση της Λεμεσού και του λιμανιού της κοντά στο οποίο, όπως γράφει, οικοδομήθηκε ισχυρό κάστρο. Μάς πληροφορεί επίσης ότι έκτισαν μοναστήρια και εκκλησίες λατινικού δόγματος, των οποίων τώρα μόνο τα ερείπια μπορεί κανείς να αντικρύσει. Η εικόνα αυτή της πόλης, καταλήγει ο δομινικανός μοναχός, ήταν επακόλουθο διαφόρων δεινών που έπληξαν την πόλη, όπως οι επιθέσεις των Σαρακηνών, οι πλημμύρες, οι σεισμοί και άλλα. Δεν παραλείπει όμως να αναφερθεί στους θαυμάσιους αμπελώνες και στα εξαιρετικά κρασιά της Λεμεσού.

ΕΠΙΘΕΣΕΙΣ ΤΩΝ ΜΑΜΕΛΟΥΚΩΝ

Στις αρχές του 15ου αιώνα η Λεμεσός θα δεχθεί επιθέσεις αντεκδίκησης από τους Μαμελούκους της Αιγύπτου για τις πειρατίες που διενεργούσε το βασίλειο της Κύπρου σε δικά τους πλοία. Η ανάμειξη μάλιστα του ιδίου του Philip Picquigny, βαΐλου, διοικητή δηλαδή, της Λεμεσού - γιατί από τις προαναφερόμενες πειρατίες «εγόραζεν κρυφά τα κούρση»-, όπως γράφει ο Λεόντιος Μαχαιράς, τόσο αυτός όσο και ο διοικητής της Αλυκής εξόργισαν τον σουλτάνο της Αιγύπτου. Έτσι το Σεπτέμβριο του 1424 έστειλε έξι γαλέρες εναντίον της Λεμεσού. Ο Φράγκος βασιλιάς Ιανός, για να τους αντιμετωπίσει, έστειλε στη Λεμεσό στράτευμα υπό την αρχηγεία του Philip Provosto. Εκεί, εξαιτίας αποτυχημένων ενεργειών, ο Provosto σκοτώθηκε και οι Μαμελουκοι στη συνέχεια λεηλάτησαν την πόλη και αφαίρεσαν τα εμπορεύματα, ιδίως υφάσματα, τα οποία ήταν αποθηκευμένα στην οικία του βαΐλου της βενετικής παροικίας των εμπόρων της Λεμεσού, Alfonso Santamaria. Προτού όμως αναχωρήσουν, μάς πληροφορεί ο Μαχαιράς, συνέχισαν τις καταστροφές: «Και εκάψαν την Λεμεσόν, και έναν καράβιν κρητικόν και έναν κάτεργον κουρσάρικον, τα οποία ήταν συρμένα στην γην. Και ως γοιον έρχουνταν, εμπλάσαν δύο γριππαρίες κουρουκιώτικες και εκάψαν τες... Και επήγαν εις τα Κουβούκλια και εποίκασιν πολλήν ζημίαν...». Σύμφωνα με τις πηγές, επί φραγκοκρατίας, και συγκεκριμένα κατά τον 14ο αιώνα, διοριζόταν στη Λεμεσό ένας βάιλος (διοικητής). Το ίδιο στην Πάφο, την Αμμόχωστο, αλλά και στο Ακρωτήριο του Αποστόλου Ανδρέα, στην Καρπασία. Στη Λευκωσία, την αντίστοιχη θέση με αυτή του βάιλου κατείχε ο βισκούντης. Τόσο ο βισκούντης όσο και ο βάιλος ήταν υπεύθυνοι για την νόμιμη τάξη της περιοχής στην οποία είχαν δικαιοδοσία. Σε έγγραφο του 1469 ενημερώνεται ο βάιλος Λεμεσού ότι, έπειτα από αίτημα του βάιλου της παροικίας των Βενετών, το Σεκρέτο αναγνώρισε ως Βενετό υπήκοο τον γιό ενός υπαλλήλου τους στη Λεμεσό.

Η πόλη θα δεχθεί νέα επίθεση το επόμενο έτος. Στις 3 Αυγούστου 1425, σύμφωνα με τις ειδήσεις που έφθασαν στο βασιλιά, ο εχθρικός στόλος, αφού προσάραξε στη χερσόνησο της Καρπασίας, έφτασε στη συνέχεια στην περιοχή της Αμμοχώστου και έκαψε τα χωριά Καλοψίδα και Τράπεζα. Στις 10 Αυγούστου: «...έκαψαν τα Κελλία και την Αραδίππου, και ούλον το απλίκιν το δεσποτικών, και το απλίκιν του πύργου της Αλυκής, και την Αγρίνουν, και την Βρωμολαξιάν και το Κίτιν...». Σύμφωνα με όσα αναφέρει ο Μαχαιράς, το κάστρο της Λεμεσού κυριεύθηκε από μία δίοδο του που από παράλειψη έμεινε ανοικτή. Κατά τον ίδιο, κάποιοι σκλάβοι Σαρακηνοί, που εργάζονταν στο κάστρο, γνώριζαν την «...τρύπαν όπου ήτον εις την Λεμεσόν, εις το κάστρον, και δεν ήταν κτισμένη αππέσσω». Έτσι υπέδειξαν τη δίοδο στον εχθρό, που κατόρθωσε να το κυριεύσει και μεταξύ άλλων να φονεύσει και αυτόν τον Stefano da Vicenza, διοικητή του κάστρου. Τότε η πόλη λεηλατήθηκε και τα οχυρά του φρουρίου καταστράφηκαν μερικώς. Το καλοκαίρι του 1426 ακολούθησε νέα επίθεση εναντίον της Κύπρου από τους Μαμελούκους. Αυτή τη φορά έφτασαν προς τα νότια παράλια της Κύπρου και κατέλαβαν πρώτα τη Λεμεσό, γεγονός που βύθισε σε θλίψη τον κόσμο της Κύπρου, «...και το να γροικήση ο λαός μας πως επήραν οι Σαρακηνοί την Λεμεσόν, επικράνθησαν πολλά». Αναφερόμενος ο Μαχαιράς στα πιο πάνω γεγονότα μνημονεύει μεταξύ άλλων ότι: «...το κάστρον της Λεμεσού το έκτισεν ο ρε (Τ)ζενίους». Ο φραγκικός στρατός του βασιλείου της Κύπρου, του οποίου ηγήθηκε ο ίδιος ο βασιλιάς Ιανός, αντιμετώπισε το στράτευμα των Μαμελουκων στη μάχη της Χοιροκοιτίας. Ο στρατός του βασιλιά ηττήθηκε και ο ίδιος, καθώς και ένας μεγάλος αριθμός Κυπρίων, που γλίτωσαν το θάνατο, αιχμαλωτίστηκαν και ακολούθως μεταφέρθηκαν στο Κάιρο, ως λάφυρα στον Μαμελούκο σουλτάνο. Έκτοτε η Κύπρος κατέστη φόρου υποτελής στην Αίγυπτο πληρώνοντας ετησίως βαρύτατο φόρο σε είδος μάλιστα, όπως καμηλωτά υφάσματα, για τα οποία τότε φημιζόταν. «Τζαμιλότια δια την πάγαν του σουλτάνου», σημειώνει ο Μαχαιράς. Μετά την ήττα στη Χοιροκοιτία, ο ίδιος χρονογράφος αναφέρει την εξέγερση των χωρικών της Κύπρου, όπου τότε, διεκρίθη ως αρχηγός τους στο Λευκόνοικο ο ρε Αλέξης. Στην ίδια εξέγερση έλαβαν μέρος και οι κάτοικοι της Λεμεσού, οι οποίοι και εξέλεξαν δικό τους αρχηγό: «Εβαλαν οι χωριάτες καπετάνον εις την Λεύκαν, άλλον καπετάνον εις την Λεμεσόν, άλλον εις την Ορεινήν, και εις την Περιοτερώναν άλλον, και εις την Μόρφου καπετάνον, και εις το Λευκόνοικον ρήγαν Αλέξην, και όλοι οι χωρ-γιάτες εδόθησαν εις την 'πόταξιν του...».

Οι γενουατικές αρχές, που κατείχαν την Αμμόχωστο, ήταν υπεύθυνες τόσο ι για την άμυνα της Αμμοχώστου όσο και για την άμυνα της Λεμεσού. Μεταξύ του 1457 και του 1461 φρουρούσαν τη Λεμεσό τριάντα έως εξήντα μισθοφόροι υπό τη διοίκηση ενός καπετάνιου. Λάμβαναν για μισθό ένα δουκάτο το μήνα και από την Αμμόχωστο προμηθεύονταν πολεμοφόδια και τροφοδοσία. Για να προσελκύσουν ξένους εμπόρους στο λιμάνι της Αμμοχώστου, οι γενουατικές αρχές, που λόγω του μονοπωλίου που επέβαλαν άφησαν την Αμμόχωστο έξω από τους μεγάλους ναυτικούς άξονες, από τη δεκαετία του 1440 και μετά άρχισαν να χορηγούν με κάποια γενναιοδωρία άδειες σε Έλληνες, σε Ενετούς και σε Φράγκους της Κύπρου, για να πάνε να φορτώσουν μέλι, βαμβάκι, και προπάντων ζάχαρη στην Πάφο ή τη Λεμεσό.

Η ΛΙΜΝΗ (ΑΛΥΚΗ) ΤΗΣ ΛΕΜΕΣΟΥ

Καταγράφοντας την ιστορία της πόλης της Λεμεσού αυτή την συγκεκριμένη εποχή, θα ήταν παράλειψη να μην αναφερθούμε στην παρακείμενη με την d πόλη Αλυκή, γνωστή ως Αλυκή της Λεμεσού ή Λίμνη της Λεμεσού (lago di Limisso) όπως απαντάται στις πηγές της φραγκοκρατίας. Αξίζει, επίσης, να αναφέρουμε ότι η εκμετάλλευση της Λίμνης της Λεμεσού υπήρξε σημαντικότατη πηγή πλούτου, πράγμα που τεκμηριώνεται και μέσα από τη διαθήκη του Κύπριου μεγιστάνα, που ήταν κάτοχος της κατά τον 15ο αιώνα, του Ιωάννη Ποδοκάταρου, πλούσιου εμπόρου και φεουδάρχη της εποχής, στα χέρια του οποίου πέρασε από την βασιλική ιδιοκτησία. Το γεγονός αυτό συνδέεται με την καταβολή λύτρων για την απελευθέρωση του βασιλιά Ιανού, από τους Μαμελούκους, που είχε αιχμαλωτιστεί το 1426 στη μάχη της Χοιροκοιτίας. Ο Ιωάννης Ποδοκάταρος είχε καταβάλει τότε ένα μεγάλο ποσό για την απελευθέρωση του βασιλιά και ως αντάλλαγμα τού παραχωρήθηκε η Αλυκή της Λεμεσού. Από ένα άλλο έγγραφο του 1468 πληροφορούμαστε ότι ο βασιλιάς Ιάκωβος Β' έδωσε εντολή να πληρωθούν πολύτιμα υφάσματα, τα οποία του προμήθευσε Βενετός έμπορος από τις εισπράξεις του φόρου για το αλάτι και από την εκμίσθωση της Λίμνης της Λεμεσού. Η Λίμνη της Λεμεσού ήταν φημισμένη και ως ιχθυότοπος. Για να επιδοθεί κάποιος στην αλιεία στο συγκεκριμένο χώρο εκείνη την εποχή όφειλε να πληρώσει φόρο, την gabella, όπως ονομαζόταν. Όπως μας πληροφορεί ο Φλώριος Βουστρώνιος, η Λίμνη Λεμεσού είχε πληθώρα ψαριών, ιδίως συναγρίδες (dorade), νοστιμότατες και φημισμένες σε όλη την Κύπρο. Η Λίμνη υπήρξε πηγή εσόδων και ως Αλυκή, για το αλάτι της, παρόλο που αυτό θεωρείτο δεύτερης ποιότητας σε σχέση με το αλάτι των Αλυκών της Λάρνακας. Το ετήσιο εισόδημα της Αλυκής της Λεμεσού στην βενετική περίοδο ανερχόταν στα 2,000 δουκάτα. Ο Leonardo Dona, γιός του Βενετού τοποτηρητή της Κύπρου, επισκέφθηκε το 1557 τη Λίμνη της Λεμεσού και αναφέρεται σε αυτήν σε ένα χειρόγραφο του. Μεταξύ άλλων, σημειώνει ότι την ίδια εποχή που επισκέφθηκε τη Λίμνη της Λεμεσού είχε πληροφορηθεί ότι αυτή είχε εκμισθωθεί από την οικογένεια Κορνάρο. Ο Dona δεν παρέλειψε επίσης να επισκεφθεί και τη Λεμεσό, την οποία ονομάζει Νέα Λεμεσό (Limisso nuova), και να περιγράψει το κάστρο της, που ήταν μερικώς κατεστραμμένο από τον καιρό του πολέμου, όπως γράφει χαρακτηριστικά. Τέλος, όσον αφορά στη Λίμνη της Λεμεσού, όπως και σήμερα έτσι και τότε, ο χώρος αυτός αποτελούσε έναν σπουδαίο υδροβιότοπο και ήταν χώρος θαυμάσιος για κυνήγι. Από την περιοχή Ακρωτηρίου Λεμεσού, τόσο επί φραγκοκρατίας όσο και επί βενετοκρατίας, προμηθεύονταν οι Φράγκοι βασιλείς και αργότερα οι Βενετοί διοικητές της Κύπρου κυνηγετικά γεράκια, τα γνωστά φαλκόνια, και στη συνέχεια τα εκπαίδευαν για το κυνήγι.

ΕΙΔΗΣΕΙΣ ΑΠΟ ΤΗΝ ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΗΣ ΕΠΙΣΚΟΠΗΣ ΤΗΣ ΛΕΜΕΣΟΥ

Μεγάλης σημασίας κείμενο για την ιστορία της εκκλησίας της Κύπρου κατά την περίοδο της φραγκοκρατίας, αποτελεί το Συνοδικών, κείμενο το οποίο αποδίδεται στον επίσκοπο Αμαθούντος Γερμανό. Πρόκειται ουσιαστικά για τα πρακτικά της συνόδου που συγκάλεσε ο ίδιος στη Λεμεσό, λίγο μετά τη χειροτονία του, στις 28 Ιανουαρίου 1320. Στο κείμενο, ο επίσκοπος που συγκάλεσε την σύνοδο κατονομάζεται ως: «Γερμανός ελέω θεού ταπεινός Επίσκοπος Αμαθούντος προέδρου (sic) πόλεως Νεμεσού και Κουραίων...». Η λατινική επισκοπή περιελάμβανε τις ελληνικές επισκοπές Κουρίου και Αμαθούντος και το 1222 ο Έλληνας επίσκοπος υποχρεώθηκε να μετοικήσει στα Λεύκαρα. Πληροφορίες που έχουμε από μία πηγή αναφέρουν ότι από τις 10 Απριλίου 1369 και μετά, ο επίσκοπος Λεμεσού φορολογείτο με 1,000 φιορίνια. Επειδή ο φόρος αυτός αποτελούσε το ένα τρίτο των ετήσιων επισκοπικών εσόδων, συμπεραίνουμε ότι τα έσοδα της επισκοπής Λεμεσού ανέρχονταν στις 3,000 φιορίνια.

Με βάση τις αναφορές, στους Λατίνους επισκόπους Λεμεσού συγκαταλέγονται ο Nicolo Dona το 1479, ο Guy d' Ibelin, ο Galesius de Montolif, ο Pietro Goneme και άλλοι. Από έγγραφα που έχουν διασωθεί σχετικά με τον δομινικανό επίσκοπο Λεμεσού, Guy d' Ibelin, προκύπτουν ενδιαφέροντα στοιχεία για την ιδιωτική ζωή των τότε κληρικών της νήσου. Ο επίσκοπος Λεμεσού Guy d' Ibelin χειροτονήθηκε το 1357 κι ήταν αυτός που έστεψε τον Πέτρο Α', βασιλιά της Κύπρου, και έλαβε μαζί του μέρος στη σταυροφορία της Αιγύπτου. Ο διασωθείς κατάλογος των βιβλίων, που περιείχε η βιβλιοθήκη του επισκόπου Λεμεσού, μαρτυρεί την πνευματική καλλιέργεια του. Στα βιβλία του περιλαμβάνονταν μεταξύ άλλων μία πραγματεία για τις ασθένειες των αλόγων, συγγράμματα φιλοσοφίας και θεολογίας, από τα οποία δεν έλειπαν ούτε τα έργα του Θωμά του Ακινάτη. Όπως φαίνεται από την απογραφή της περιουσίας του μετά το θάνατο του, η κατοικία του Guy d' Ibelin στη Λεμεσό ήταν μάλλον ταπεινή και σχεδόν χωρίς έπιπλα. Το 1436 τοποτηρητής της εκκλησίας της Λεμεσού υπήρξε ο Lancelot Lusignan, από τον βασιλικό οίκο των Λουζινιάν, ανεψιός του καρδιναλίου Ούγου.

Από το 1564 έως ο 1568 τη θέση του τοποτηρητή της Επισκοπής Λεμεσού, όταν ο επίσκοπος Andrea Monecigo βρισκόταν στη Βενετία, είχε ο γνωστός ιστορικός Στέφανος Lusignan. Μάλιστα στις 27 Απριλίου 1588, όταν η Κύπρος πλέον είχε περάσει στην εξουσία των Τούρκων, ο Σίξτος Δ' έχρισε τον Στέφανο Lusignan επίσκοπο Λεμεσού κατά τίτλον μόνο (in partibus), τίτλο που διατήρησε ως το θάνατο του.

Η ΣΥΓΓΡΑΦΗ ΜΙΑ ΝΟΜΙΚΗΣ ΠΡΑΓΜΑΤΕΙΑΣ ΣΤΗ ΛΕΜΕΣΟ (1296)

Γύρω στο 1296 ο Guillaume de Saint-Etienne ολοκληρώνει στη Λεμεσό τη συγγραφή μιας νομικής πραγματείας με τον τίτλο Saterian (διασκευή του lex saturiane), όρο που προσδιόριζε νόμους που αφορούσαν ταυτόχρονα ποικίλα θέματα. Το έργο βασίστηκε σε διάφορα κείμενα, που αφορούσαν στην ιστορία του Τάγματος του Αγίου Ιωάννου των Ιεροσολύμων, καθώς και στον καταστατικό χάρτη του τάγματος. Το έργο είναι νομικού, ιστορικού και φιλοσοφικού περιεχομένου. Το ιστορικό του τμήμα δανείζεται στοιχεία από έναν συνεχιστή του Γουλιέλμου της Τύρου, περιλαμβάνει όμως πληροφορίες και από άλλες πηγές. Όλα αυτά τα κείμενα είχαν μεταφερθεί στην Κύπρο μετά την απώλεια του Αγίου Ιωάννη της Άκρας και την εγκατάσταση των Ιωαννιτών στη Λεμεσό. Ο Guillaume de Saint-Etienne έζησε στη Λεμεσό από το 1296 μέχρι το 1303 υπηρετώντας ως δάσκαλος της Κομμανταρίας (Commanderie) του Τάγματος στην Κύπρο. Πιθανολογούμε ότι μετά το 1248 λειτουργούσε στη Λεμεσό σχολείο γραμματικής. Το σχολείο πρέπει να λειτουργούσε σύμφωνα με διάταγμα του λεγάτου του πάπα που υποχρέωνε τότε τους χωρεπισκόπους της Αμμοχώστου, της Λεμεσού και της Πάφου να συντηρούν ο καθένας από ένα σχολείο γραμματικής.

ΦΥΤΕΙΕΣ ΖΑΧΑΡΟΚΑΛΑΜΟΥ

Το 1458, ο κόμης Γαβριήλ Capodilista από την Πάδοβα της Ιταλίας, πορεύομενος στους Αγίους Τόπους στάθμευσε στη Λεμεσό. Στο οδοιπορικό του περιγράφει την πλούσια σε νερά και φυτείες περιοχή της Επισκοπής. Είδε μεταξύ άλλων, όπως γράφει, πλούσια περιβόλια με εσπεριδοειδή καθώς και μπανανιές. Ο Capodilista δεν παρέλειψε να περιγράψει τις μπανανιές, άγνωστα τότε για την Ευρώπη δένδρα καθώς και τα φρούτα τους. Είδε επίσης χαρουπιές, αλλά κυρίως απέραντες εκτάσεις με φυτείες ζαχαροκάλαμου, οι οποίες, όπως γράφει, ήταν ιδιοκτησία της βενετικής οικογένειας των Κορνάρο. Όπως αναφέρει, τα περιβόλια αυτά και οι φυτείες ζαχαροκάλαμου, αρδεύονταν από ποτάμια της περιοχής. Βενετικά έγγραφα των ετών 1406 και 1416 μαρτυρούν τη σημασία των υδάτων που προαναφέραμε και μάς κάνουν γνωστή τη διαμάχη που ξέσπασε για την εκμετάλλευση τους μεταξύ της οικογένειας Κορνάρο της Επισκοπής και των ιπποτών του Αγίου Ιωάννου που κατείχαν το γειτονικό Κολόσσι. Η κατάσταση παρακμής όμως στην οποία βρίσκεται η Λεμεσός εξακολουθεί να εμφανίζεται στα κείμενα των περιηγητών. Ο Sebastian Mamerot αναφέρει ότι, φτάνοντας στη Λεμεσό γύρω στο 1470, συνάντησε μια πόλη φτωχή και κατεστραμμένη από τους Μαυριτανούς και τους Σαρακηνούς. Στην πόλη υπήρχαν μόνο δύο φτωχικές εκκλησίες, ο καθεδρικός ναός της Παναγίας και μία άλλη, που είναι ελληνική. Λίγο αργότερα, ο Felix Faber αντίκρισε την ίδια εικόνα στην πόλη, ενώ μεταξύ άλλων σημειώνει ότι η Λεμεσός διαθέτει μόνο μία αξιοθρήνητη εκκλησία που στέκει όρθια και αυτή χωρίς καμπάνες. Τέλος, ο Francesco Suriano αναφέρει ότι η Λεμεσός είναι εντελώς κατεστραμμένη εξαιτίας των πολέμων και των σεισμών.

ΤΟ ΚΑΣΤΡΟ ΤΟΥ ΚΟΛΟΣΣΙΟΥ

Σημαντικό μνημείο της περιοχής της Λεμεσού κατά τα χρόνια της Φραγκοκρατίας αποτελεί αναμφισβήτητα το κάστρο του Κολοσσίου. Το τοπωνύμιο Κολόσσι απαντάται στις πηγές στα μεσαιωνικά χρόνια ως Colos, ενώ η ονομασία Κολόσσι απαντάται από τον 13ο αιώνα. Ήδη από το Σεπτέμβριο του 1210 το Κολόσσι παραχωρήθηκε ως δωρεά στους Ιωαννίτες ιππότες από τον Ούγο Α', Φράγκο βασιλιά της Κύπρου. Στη συνέχεια, όταν οι τελευταίες χριστιανικές κτήσεις στη Συρία πέρασαν στα χέρια των Αράβων, οι Ιωαννίτες αντικατέστησαν το σπουδαίο φρούριο που απώλεσαν στην Άκρα με το φρούριο που οικοδόμησαν στο Κολόσσι. Στις αρχές του 14ου αιώνα το Κολόσσι είχε περάσει για σύντομο χρονικό διάστημα στην εξουσία των Ναϊτών ιπποτών, λίγο πριν από την οριστική διάλυση του τάγματος τους. Όπως αναφέρει ο Φλώριος Βου-οτρώνιος, το φρούριο και το χωριό Κολόσσι ήταν πλέον το 1308 στην εξουσία των Ιωαννιτών ιπποτών. Έκτοτε το Κολόσσι αποτέλεσε την έδρα του τάγματος τους, της γνωστής ως Μεγάλης Κομμανταρίας, της ανώτερης δηλαδή στρατιωτικής διοίκησης. Η μεγάλη Κομμανταρία ήταν πλούσια σε γεωργικά προϊόντα, όπως σιτηρά, βαμβάκι, ζαχαροκάλαμο, αμπέλια, ελαιόδενδρα και χάρου- πιες. 'Αλωστε, το φημισμένο από τα μεσαιωνικά χρόνια κρασί της Κύπρου, η γνωστή κουμανταρία, οφείλει την ονομασία του από την ίδια τη μεγάλη Διοίκηση (Commanderie). Όπως αναφέραμε πιο πάνω, η εκμετάλλευση του νερού της περιοχής από τους Ιωαννίτες του Κολοσσίου και τους Κορνάρους της Επισκοπής για τις φυτείες τους, υπήρξε η αιτία διαμάχης που διήρκεσε πολλά χρόνια. Το Κολόσσι δέχθηκε επιθέσεις και υπέστη καταστροφές, τόσο από τους Γενουάτες, το 1372 και το 1402, όσο και από τους Μαμελούκους, το 1413, 1425 και 1426. Το 1460 οι Ιωαννίτες τήρησαν στάση ουδετερότητας στον πόλεμο μεταξύ του Ιακώβου Β' του Νόθου, του σουλτάνου της Αιγύπτου και του Λουδοβίκου της Σαβοΐας. Το φρούριο του Κολοσσίου, που σώζεται έως σήμερα, κτίστηκε κατά τον 15ο αιώνα και φαίνεται ότι άντεξε στους ισχυρούς σεισμούς που έπληξαν και κατέστρεψαν τη Λεμεσό και την γύρω περιοχή το 1567 και το 1568. Η όλη εμφάνιση του φρουρίου παραπέμπει σε παρόμοιους και μεγάλων διαστάσεων πύργους, που συναντά κανείς στην Ευρώπη και ιδιαίτερα στη Γαλλία την ίδια περίπου εποχή. Το οικοδόμημα φέρει τα οικόσημα του βασιλείου της Κύπρου και της Αρμενίας, που άρχισαν να χρησιμοποιούνται μετά το 1393, καθώς και τα οικόσημα του μεγάλου διοικητή του τάγματος. Μάλλον πρόκειται για τον μεγάλο μάγιστρο Antoine Fluvian, που ανήλθε στη θέση το 1421, ή τον διάδοχο του, Jean de Lastic (1427). Υπάρχουν επίσης τα οικόσημα του μεγάλου μάγιστρου Jean de Milli (1454-1461), καθώς και ένας θυρεός αταύτιστος, που πρέπει όμως να αποδοθεί σε κάποιον άλλο μεγάλο μάγιστρο. Τα οικόσημα αυτά αποτελούν ένδειξη ότι το φρούριο πιθανόν δεν είχε αρχίσει να οικοδομείται πριν από το 1421 και ότι η αποπεράτωση της οικοδόμησης του πρέπει να έγινε γύρω στα μέσα του 15ου αιώνα. Το 1488, το Κολόσσι περιέρχεται στην κατοχή της οικογένειας Κορνάρο και συγκεκριμένα στην κατοχή του αδελφού της βασίλισσας Αικατερίνης, Γεωργίου. Ο Γεώργιος, αφού έπεισε την αδελφή του να παραιτηθεί από τα δικαιώματα της επί του θρόνου της Κύπρου, πήρε από τη Γαληνότατη ως αντάλλαγμα τα δεκατέσσερα χωριά που αποτελούσαν την Κομμανταρία της Ρόδου στην Κύπρο. Έκτοτε ο αρχηγός της οικογένειας έφερε τον τίτλο του μεγάλου ιππότη. Μετά την κατάκτηση της Κύπρου από τους Τούρκους, ο τίτλος ήταν απλώς και μόνο τιμητικός, ενώ το 1799 πέρασε στην βενετική οικογένεια των Mocenigo μέσω επιγαμίας με ένα μέλος της οικογένειας των Κορνάρο.

Το φρούριο του Κολοσσίου περιέγραψε πρώτη φορά τον 16ο αιώνα ο Φλώριος Βουστρώνιος, λίγο αργότερα αναφέρθηκε σε αυτό ο Στέφανος Lusignan και το 1847 το μελέτησε ο Louis de Mas Latrie. Με περισσότερη πληρότητα όμως μελετήθηκε από τον βαρώνο Rey και, παρόλο που ο ίδιος δεν το είχε επισκεφθεί, κατόρθωσε να δώσει μία ακριβή περιγραφή στη βάση των πληροφοριών των de Vogue και Duthoit. Το φρούριο είναι κτισμένο σε πεδιάδα και ελέγχει το δρόμο από τη Λεμεσό προς την Πάφο αντικρίζοντας την περιοχή Ακρωτηρίου, ώστε στην εποχή του ως αμυντικό έργο προσέφερε ασφάλεια στην περιοχή. Το υφιστάμενο φρούριο διαδέχθηκε ένα παλαιότερο κτίσμα, που ανάγεται στον 13ο αιώνα. Έχει πλάτος 21 μέτρα και ύψος 29 μέτρα, ενώ οι τοίχοι του είναι πάχους 3 μέτρων. Αποτελείται από τρία πατώματα και το ισόγειο φαίνεται να χρησίμευε ως αποθηκευτικός χώρος. Το δεύτερο πάτωμα διαιρείται σε δύο μεγάλες αίθουσες. Στη δυτική αίθουσα υπάρχει ένα τζάκι και στην ανατολική μια μεγάλη τοιχογραφία, συνήθης και χωρίς κάποια τεχνοτροπία, στην οποία απεικονίζεται η Σταύρωση του Ιησού πλαισιωμένου από την Παναγία και τον Άγιο Ιωάννη. Το τρίτο πάτωμα επίσης αποτελείται από δύο μεγάλες αίθουσες με τζάκι και θα ήταν προφανώς κατοικία του μεγάλου διοικητή. Κάθε δωμάτιο έχει 4 παράθυρα στα οποία αντιστοιχούν καθίσματα λαξευμένα στον τοίχο του φρουρίου. Στις τέσσερις πλευρές της οροφής υπάρχουν 19 πολεμίστρες. Υπάρχει, επίσης, και η λεγόμενη καταχύστρα, επάνω ακριβώς από την είσοδο του φρουρίου, απ' όπου έριχναν στον εχθρό ζεματιστό λάδι για να εμποδίσουν την είσοδο του στο φρούριο. Στην ανατολική πλευρά του φρουρίου βρίσκεται το οικόσημο των Lusignan πλαισιωμένο από τα οικόσημα των δύο μεγάλων μαγίστρων του τάγματος, Lastic και de Milli. Στη νότια πλευρά του φρουρίου εξασφαλιζόταν η είσοδος στο δεύτερο πάτωμα με μία κρεμαστή γέφυρα. Τόσο η κρεμαστή γέφυρα όσο και η βάση που την στήριζε αντικαταστάθηκαν το 1933 με πέτρινη σκάλα, αυτήν που υπάρχει μέχρι σήμερα και μιαν άλλη, επίσης νέα, κινητή γέφυρα. Τέλος, στα ανατολικά του φρουρίου ευρίσκονται τα κατάλοιπα οικοδομήματος, που αποτελούσε εργοστάσιο παραγωγής ζάχαρης από τις φυτείες ζαχαροκάλαμου, που υπήρχαν τότε άφθονες στη γύρω περιοχή.

ΒΕΝΕΤΟΚΡΑΤΙΑ

Φαίνεται ότι η πόλη της Λεμεσού δεν ανέκαμψε ούτε κατά τα χρόνια της βενετικής κυριαρχίας από τις καταστροφές που είχε υποστεί από τους προηγούμενους αιώνες, όπως οι επιθέσεις των Γενουατών το 1330 και των Μαμελούκων το 1426, αλλά και οι σεισμοί του 1439. Έτσι, όπως τεκμηριώνεται μέσα από τις πηγές, η εικόνα της Λεμεσού την περίοδο αυτή είναι εικόνα παρακμής. Η πόλη φαίνεται ότι είχε χάσει ολότελα το αστικό της καθεστώς πριν από την έναρξη της ενετικής διακυβέρνησης. Πηγές από τα έτη 1540 και 1550 εκτιμούν ότι ο πληθυσμός της Λεμεσού ήταν περίπου 500 με 600 ψυχές, ενώ έγγραφο της απογραφής του πληθυσμού της Κύπρου του έτους 1563 αναφέρει ότι οι κάτοικοι" της ανέρχονταν στους 800. Σχετικά με τις καλλιέργειες ζαχαροκάλαμου και την παραγωγή ζάχαρης, η γειτονική με την Λεμεσό Επισκοπή αποτελούσε και επί βενετοκρατίας το κύριο κέντρο καλλιέργειας και παραγωγής. Στην περιοχή Λεμεσού υπήρχε μεγάλη παραγωγή και εξαγωγή χαρουπιών, καθώς και καλλιέργειες από βαμβάκι.

Ο ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΙΚΟΣ ΣΕΙΣΜΟΣ ΤΟΥ 1491 ΚΑΙ Η ΕΠΙΘΕΣΗ ΤΩΝ ΟΘΩΜΑΝΩΝ ΤΟ 1539

Σημαντική χρονολογία, τόσο για την ιστορία της πόλης της Λεμεσού όσο και για την ιστορία της μεγαλονήσου, αποτελεί η 24η Απριλίου 1491, ημερομηνία κατά την οποία έγινε ένας από τους πιο καταστροφικούς σεισμούς που έπληξαν ποτέ την Κύπρο. Στον καταστροφικό αυτό σεισμό αναφέρονται τόσο οι περιηγητές και οι χρονογράφοι όσο και κάποια βενετικά έγγραφα, καθώς και κάποιες χρονογραφικές σημειώσεις σε κυπριακά χειρόγραφα. Ο ιερέας της Κοφίνου παπά Αθανάσιος Φόρης σημείωσε στην αρχή ενός κώδικα τις καταστροφές που προκάλεσε ο σεισμός στην Κύπρο και όσον αφορά τη Λεμεσό γράφει ότι καταστράφηκε ο θόλος της Καθολικής εκκλησίας Λεμεσού, που ήταν αφιερωμένος στον ζωοδότη Σταυρό. Φαίνεται ότι μετά την καταστροφή της από το σεισμό η εκκλησία αυτή δεν ξανακτίστηκε. Εξάλλου η σημερινή Καθολική Λεμεσού, που είναι σύγχρονη, είναι αφιερωμένη στην Παναγία. Επιτύμβια μαρτυρία του 13ου αιώνα βεβαιώνει ότι στη θέση της σημερινής Παναγίας της Καθολικής υφίστατο κατά τους μεσαιωνικούς χρόνους μοναστήρι Φραγκισκανών, στη θέση του οποίου κτίστηκε άλλη εκκλησία τον 16ο αιώνα.

Ένα άλλο επίσης έγγραφο, που προέρχεται από το Κρατικό Αρχείο του Μιλάνου και αναφέρεται στις καταστροφές του μεγάλου σεισμού, γράφει ότι στη Λεμεσό καταστράφηκε ο πύργος και το φρούριο, το κάστρο δίπλα στη θάλασσα, καθώς και όλα τα σπίτια και οι εκκλησίες της πόλης. Ο περιηγητής Dietrich von Schachten από την Έσση που έφθασε στην Κύπρο το καλοκαίρι του 1491 γράφει στο οδοιπορικό του για το σεισμό και αναφέρεται και στη Λεμεσό την οποία έτυχε να επισκεφθεί δύο φορές, μία κατά το ταξίδι του στους Αγίους Τόπους και μία άλλη κατά την επιστροφή του, όπου τότε μάλιστα αναγκάστηκε να παραμείνει στο νησί σχεδόν ένα μήνα.

Όταν έφθασε πρώτη φορά στη Λεμεσό, τον Ιούλιο του 1491, έγραψε σχετικά: «Η Λεμεσός ήταν κάποτε μια ωραία πόλη, αλλά τώρα μοιάζει με χωριό. Διαθέτει, όμως, ένα ισχυρό φρούριο στη θάλασσα, τμήμα του οποίου έχει καταστρέψει ο σεισμός. Από τον ίδιο σεισμό επίσης, επειδή το έδαφος έχει χωριστεί στα δύο, καταστράφηκαν πολλές εκκλησίες και κατοικίες, καθώς επίσης και η κατοικία του επισκόπου». Τις ίδιες πληροφορίες μάς δίνουν επίσης και άλλοι περιηγητές, μεταξύ αυτών ο Μιλανέζος ιερέας Pietro Casola, ο Γερμανός ευγενής Alexander von Zweibrucken, και άλλοι. Ο πρώτος, σημειώνει για τα σπίτια της Λεμεσού: «Οι κάτοικοι της πόλης δεν ξοδεύουν πολλά χρήματα για να καλύψουν τις κατοικίες τους, γιατί χρησιμοποιούν για αυτές πράσινα κλαδιά ή καλάμια». Ο δεύτερος, γράφει ότι η πόλη δεν διαθέτει σπίτια παρά μόνο μικρές καλύβες, όπου κατοικούν φτωχοί άνθρωποι. Τα παραπάνω μαρτυρούν μάλλον τις καταστροφές που προκάλεσε ο σεισμός, τόσο στα σπίτια όσο και στις εκκλησίες. Μετά τον καταστροφικό σεισμό του 1491 η Λεμεσός δέχθηκε επίθεση και υπέστη καταστροφές από τους Οθωμανούς κατά τη διάρκεια του βενετοτουρκικού πολέμου των ετών 1537-1540. Η επίθεση αυτή συνέβηκε στις 14 Μαΐου του 1539. Σύμφωνα με την αναφορά του Βενετού καπετάνιου Αμμοχώστου, Andrea Dandolo, οκτώ πολεμικά πλοία (fuste) λεηλάτησαν τις Αλυκές (Λάρνακα) και τη Λεμεσό όπου, αφού πρώτα κατέλαβαν το κάστρο της πόλης, στη συνέχεια το έκαψαν.

Η ΕΙΚΟΝΑ ΤΗΣ ΠΑΡΑΚΜΗΣ ΤΗΣ ΠΟΛΗΣ

Οι περιηγητές συνεχίζουν να αποκαλούν τη Λεμεσό χωριό και να σημειώνουν ότι κάποτε ήταν σπουδαία πόλη, καθόλο το διάστημα της βενετοκρατίας. Ο Le Saige, έμπορος μεταξιού από το Douai, έφθασε στη Λεμεσό το 1518, και την αποκαλεί χωριό που γειτνιάζει με τη θάλασσα και μοιάζει σαν να μην έχει λιμάνι. Στη συνέχεια γράφει ότι η Λεμεσός έχει ισχυρό φρούριο και η ίδια κάποτε ήταν μια πόλη μεγάλη και οχυρωμένη. Ακόμα και αυτό το κρασί της Λεμεσού, που οι άλλοι ταξιδιώτες εκθειάζουν, δεν άρεσε στον Le Saige όταν το δοκίμασε, γιατί, όπως σημειώνει, μύριζε πίσσα, την οποία οι παραγωγοί συνήθιζαν να βάζουν στα πιθάρια τους, όπου το αποθήκευαν. Την καταστροφή του κάστρου της Λεμεσού από τους Οθωμανούς το 1539 αναφέρει και ο Άγγλος περιηγητής John Locke στο ταξιδιωτικό του, όταν επισκέφθηκε την πόλη το 1552. Αυτή η πόλη, γράφει, είναι κατεστραμμένη και τίποτα αξιόλογο δεν έχει να επιδείξει εκτός από το φρούριο της. Όμως και αυτό, συνεχίζει, παρουσιάζει τώρα εικόνα παρακμής και ένα τμήμα του είναι ερειπωμένο, γιατί καταστράφηκε εδώ και 10 ή 12 χρόνια από τους Τούρκους. Ο Locke εντυπωσιάστηκε κατά την επίσκεψη του στην αγορά της Λεμεσού. Εκεί αντίκρυσε πρώτη φορά, όπως γράφει, σμήνος ακρίδες, που ταλάνιζαν την Κύπρο πολύ συχνά εκείνη την εποχή. Στη συνέχεια αναφέρεται στον τρόπο που οι χωρικοί της περιοχής της Λεμεσού προσπαθούσαν να απαλλαγούν από τις ακρίδες που κατέστρεφαν τις εσοδείες.

Μία ιστορική είδηση από βενετικό έγγραφο του 1491 που αφορά στη Λεμεσό αποδεικνύει ότι η παρακμή της πόλης είχε ήδη επισυμβεί πριν από τον μεγάλο καταστροφικό σεισμό, που και αυτός, ασφαλώς, επιδείνωσε την όλη κατάσταση. Το 1491, η Κοινότητα Αμμοχώστου, με πρέσβη τον Ιωάννη Ανδρεούτση, υπέβαλε μεταξύ άλλων αιτημάτων στη Γαληνότατη και το αίτημα για διαμεσολάβηση της Αυθεντίας στην Αγία Έδρα, ώστε να ενωθεί η Λατινική επισκοπή της Λεμεσού με εκείνην της Αμμοχώστου. Η κοινότητα υποστήριξε ότι η επισκοπή Λεμεσού βρισκόταν σε μεγάλη οικονομική ένδεια και η πόλη της Λεμεσού είχε καταντήσει ένα χωριό, που δεν δικαιολογούσε την ύπαρξη λατίνου επισκόπου. Μια άλλη ιστορική είδηση, που προέρχεται και αυτή από βενετική πηγή του 1507, μάς πληροφορεί ότι το αρχαίο μοναστήρι του Αγίου Ιωάννη de Monfort, που βρίσκεται στη Λευκωσία και έχει ετήσιο εισόδημα 200 δουκάτα, είχε παραχωρηθεί από το βασιλιά Ιάκωβο Β' στον επίσκοπο Λεμεσού Αντώνιο de Cucanea και ακολούθως στους διαδόχους του, οι οποίοι φρόντιζαν μόνον να ιδιοποιούνται τα εισοδήματα του και το άφησαν να περιέλθει σε παρακμή και εγκατάλειψη.

ΕΚΛΟΓΗ ΟΡΘΟΔΟΞΩΝ ΕΠΙΣΚΟΠΩΝ ΛΕΜΕΣΟΥ ΚΑΙ ΑΛΛΕΣ ΕΙΔΗΣΕΙΣ ΓΙΑ ΤΗΝ ΠΟΛΗ

Μια άλλη ιστορική είδηση, που αφορά στην πόλη της Λεμεσού και προέρχεται από ανέκδοτο βενετικό έγγραφο του 1567, αναφέρεται στην εκλογή ορθόδοξου επισκόπου Λευκάρων, επισκόπου δηλαδή Λεμεσού. Το Σεπτέμβριο του 1567 επίσκοπος Λεμεσού (vescovo di Limisso) εξελέγη, όπως χαρακτηριστικά αναφέρεται, ο παπά Ιωάννης, οικονόμος της εκκλησίας της Παναγίας της Οδηγήτριας Λευκωσίας. Σε βενετικό έγγραφο του 1546 επικυρώνεται η εκλογή του παπά Ιωάννη Σμερλίνο ως επισκόπου Λευκάρων και Λεμεσού (di Lefcara e Limisso) και επίσης σε ένα άλλο του 1548 η εκλογή του Στέφανου Φλαγκή.

Το1521, ένα από τα αιτήματα που υπέβαλαν οι πρέσβεις της κοινότητας της Λευκωσίας στην Αυθεντία αφορούσε στους παροίκους που εγκατέλειπαν συνέχεια το νησί, γεγονός που ζημίωνε τόσο το Δημόσιο Ταμείο όσο και τους φεουδάρχες, επειδή ακριβώς δεν εφαρμόζονταν τα σχετικά μέτρα και οι ποινές που είχαν θεσπιστεί. Ιδιαίτερα τα δύο μεγάλα και ισχυρά χωριά στη Λεμεσό, η Επισκοπή των Κορνάρων και το Κολόσσι της Μεγάλης Κομανταρίας, προσέφεραν καταφύγιο στους φυγάδες παροίκους του νησιού, γι' αυτό η Κοινότητα ζητούσε από την Αυθεντία να ενεργήσει ώστε τα παραπάνω χωριά να μην προσφέρουν άσυλο στους παροίκους και οι τελευταίοι να αποβάλουν την τάση φυγής. Ένα άλλο αίτημα της ίδιας πρεσβείας αφορούσε και πάλι στη Λεμεσό και με αυτό η Κοινότητα ζητούσε να οριστεί ξανά η πόλη, μαζί με την Πάφο, τόπος παράδοσης του αλατιού στους χωρικούς. Όλοι οι χωρικοί, από 15 χρόνων και άνω, πλήρωναν από παλαιότερα ένα βυζάντιο για να έχουν το δικαίωμα να παίρνουν ανάλογη ποσότητα ψιλό αλάτι, που προς εξυπηρέτηση τους παραδιδόταν αλεσμένο στη Λεμεσό ή στην Πάφο. Επειδή από μια περίοδο και μετά η συνήθεια της παράδοσης του αλατιού στις πιο πάνω πόλεις δεν εφαρμοζόταν, οι χωρικοί των επαρχιών αναγκάζονταν να διανύσουν απόσταση εξήντα με ογδόντα μιλίων για να μεταβούν στις Αλυκές. Το Κολλέγιο αποφάσισε όπως η βενετική διοίκηση στην Κύπρο αποστέλλει δια θαλάσσης στη Λεμεσό και στην Πάφο την αναγκαία ποσότητα αλατιού για την εξυπηρέτηση των κατοίκων.

Όπως αναφέρεται σε αίτημα της κοινότητας Λευκωσίας προς τη Βενετία το 1559, ο αρχιεπίσκοπος και οι Λατίνοι επίσκοποι συνήθιζαν κατά την βενετική περίοδο να μισθοδοτούν δύο δασκάλους των γραμμάτων και της θεολογίας για να διδάσκουν τους υφιστάμενους τους καθώς και άλλα πρόσωπα. Επειδή όμως η συνήθεια αυτή σταμάτησε να εφαρμόζεται, πολλά άτομα εγκατέλειπαν τις εκκλησίες και άρχισαν να πηγαίνουν στο εξωτερικό για να σπουδάσουν. ΓΓ αυτό, στο προαναφερθέν αίτημα, ζητείται από την Αυθεντία να δώσει εντολή στη βενετική διοίκηση του νησιού να παρέμβει, ώστε να διατίθεται κάθε χρόνο ένα ποσό από τα εισοδήματα του αρχιεπισκόπου και των επισκόπων της Πάφου και της Λεμεσού για τη μισθοδοσία ενός ή δύο δασκάλων.

ΛΕΜΕΣΟΣ: Η ΒΕΡΕΓΓΑΡΙΑ ΤΗΣ ΚΥΠΡΟΥ

Μία ενδιαφέρουσα και σπάνια πληροφορία για τη Λεμεσό αναφέρεται στα Ημερολόγια του σπουδαίου Βενετού χρονογράφου Marino Sanuto το 1533. Σύμφωνα με επιστολή του τότε Βενετού τοποτηρητή και μετέπειτα δόγη, Marco Antonio Trevisan, επειδή οι ορθόδοξοι επίσκοποι (vescovi greci) Πάφου και Λεμεσού είχαν πεθάνει, έπρεπε να διενεργηθούν εκλογές για πλήρωση των επισκοπών. Έτσι, για την Πάφο εξελέγη επίσκοπος ο Νικόλαος Mortato και για τη Λεμεσό, ο πρωτόπαπας της Αγίας Οδηγήτριας Λευκωσίας, Πέτρος Generin. Η σημασία όμως αυτής της ιστορικής είδησης έγκειται στο ότι η Λεμεσός απαντάται στη συγκεκριμένη πηγή ως Bericaria, γεγονός που μαρτυρεί ότι η ανάμνηση της άφιξης του Άγγλου βασιλιά στη Λεμεσό κατά την Τρίτη Σταυροφορία, καθώς και η τέλεση των γάμων του με τη Βερεγγάρια το 1192, υπήρξε πολύ ισχυρή, ώστε η πόλη της Λεμεσού να αποκαλείται σε ένα τέτοιο βενετικό κείμενο, Βερεγγάρια. Εξ' όσων γνωρίζω δεν υπάρχει άλλη πηγή, παλαιότερη ή νεώτερη, στην οποία να απαντάται η Λεμεσός με την ονομασία Βερεγγάρια.

ΕΛΑΦΡΥ ΙΠΠΙΚΟ (STRADIOTI) ΣΤΗΝ ΠΟΛΗ ΚΑΙ ΠΕΡΙΟΧΗ ΛΕΜΕΣΟΥ

Από τα μέσα του 15ου αιώνα, στο πλαίσιο των πολεμικών αναγκών της για τη συγκρότηση ελαφρού ιππικού, η Γαληνότατη Δημοκρατία προσελάμβανε

μισθοφόρους πολεμιστές, γνωστούς στις βενετικές πηγές ως stradioti, λέξη που προέρχεται από την ελληνική λέξη στρατιώτης. Ήδη από την εποχή της βενετικής προστασίας στην Κύπρο, από το 1473 δηλαδή, είχε αποσταλεί από αποικίες της Βενετίας ελαφρύ ιππικό στο νησί για την καλύτερη άμυνα του. Το ελαφρύ ιππικό αποτελούσαν κυρίως εξελληνισμένοι Αλβανοί, Ελληνοαλβανοί δηλαδή, οι stradioti, όπως ήδη προαναφέραμε. Οι ιππείς αυτοί στρατολογήθηκαν κυρίως από ελληνικές περιοχές που αποτελούσαν κτήσεις των Βενετών. Οι stradioti υπήρξαν γενναίοι πολεμιστές, ορμητικοί και φοβεροί στις συγκρούσεις, τέλειοι γνώστες της ιππευτικής, ανθεκτικοί στις κακουχίες, λιτοδίαιτοι και, τέλος, πιστοί σε αυτούς που υπηρετούσαν. Αργότερα, κυρίως το 1540, μετά την πτώση της Μονεμβασίας και του Ναυπλίου στα χέρια των Τούρκων, πολλοί εγκαταστάθηκαν με τις οικογένειες τους στην Κύπρο. Τους παραχωρήθηκαν τότε επίσης κτήματα στην περιοχή Πωμού και Τηλλυρίας, καθώς και ένα χωριό στην περιοχή Αμμοχώστου, το οποίο σήμερα δεν υφίσταται πλέον, απαντάται όμως στα βενετικά έγγραφα και στην προφορική παράδοση της περιοχής του χωριού Αυγόρου. Όπως μαρτυρείται στην έκθεση του Domenigo Trevisan, Βενετού καπετάνιου Αμμοχώστου, η Λεμεσός, καθώς και η γύρω περιοχή, είχε το 1560 ισχυρή ακτοφρουρά από stradioti. Από την ίδια πηγή πληροφορούμαστε ότι υπεύθυνος για τη φρούρηση της με 50 ιππείς σε αυτή την ίδια τη Λεμεσό ήταν ο διοικητής (capitano) Δημήτριος Μάνεσης, γόνος σπουδαίας οικογένειας stradioti με καταγωγή από το Ναύπλιο. Στις ακτές, επίσης, της Λεμεσού υπηρετούσε ως διοικητής ο Ανδρέας Ροντάκης με 29 ιππείς και στο Βασιλοπόταμο ο συγγενής του, Κόντος Ροντάκης, με 19 ιππείς. Ο Κόντος Ροντάκης έπεσε το 1571 κοντά στην Αμμόχωστο σε ενέδρα εναντίον των Τούρκων. Στον άνισο εκείνο πόλεμο μεταξύ των υπερασπιστών της Κύπρου και των ορδών του Λαλά Μουσταφά το 1570-1571, υπερασπίσθηκαν ή έχασαν τη ζωή τους και άλλα μέλη της ιδίας οικογένειας. Εξάλλου, στην γειτονική Αυδήμου, τα παράλια φρουρούσε ο διοικητής Ανδρέας Κουρτέσης με 27 ιππείς. Ο Κουρτέσης βρισκόταν ακόμη το 1570 στην Κύπρο, και ως καπετάνιος ανέλαβε μαζί με άλλους την υπεράσπιση της Λευκωσίας. Την επιδεξιότητα των stradioti στην κονταρομαχία παρατήρησε ο Γάλλος κληρικός Denis Possot όταν επισκέφθηκε το 1532 την Κύπρο. Στο πανηγύρι του Αγίου Ιωάννη, στη Λεμεσό, είδε σε μια κονταρομαχία, όπως γράφει, τους πιο επιδέξιους κονταρομάχους και τα πιο εκπαιδευμένα άλογα, το δε βραβείο κέρδισε ένας Αλβανός stradioto.

ΣΧΕΔΙΟ ΤΩΝ ΒΕΝΕΤΩΝ ΓΙΑ ΟΧΥΡΩΣΗ ΤΗΣ ΛΕΜΕΣΟΥ

Αναφορικά με τις οχυρώσεις της Κύπρου, ενώ η βενετική διοίκηση έδειξε ιδιαίτερη φροντίδα και δαπάνησε υψηλά ποσά για την επισκευή των οχυρώσεων της Αμμοχώστου και της Κερύνειας και στην πρωτεύουσα κατασκεύασε, σύμφωνα με το προμαχωνικό σύστημα, νέα οχύρωση, αντιθέτως, δεν έδειξε την ίδια προσοχή για το φρούριο της Λεμεσού, τους δύο πύργους που φρουρούσαν το λιμάνι της Πάφου, καθώς και τα φρούρια του Πενταδάκτυλου. Εντούτοις, το 1540 η βενετική Σύγκλητος απέστειλε στην Κύπρο τον Alvise da Ponte να διερευνήσει την περιοχή Λεμεσού και να ετοιμάσει έκθεση για το κατά πόσο θα μπορούσε να οικοδομηθεί εκεί ένα φρούριο. Το 1558, έπειτα από αίτημα της κοινότητας της Λευκωσίας προς τις βενετικές αρχές που ισχυρίζονταν ότι σε καιρούς έκτακτης ανάγκης η Αμμόχωστος δεν θα ήταν ικανή να προσφέρει άμυνα σε όλους, ετοιμάσθηκε ένα σχέδιο για οικοδόμηση μεγάλου φρουρίου στις νότιες ακτές της Κύπρου. Τότε, ο επιφανής στρατιωτικός μηχανικός Ιωάννης Ιερώνυμος Sanmicheli, προγραμμάτισε να οικοδομήσει στη Λεμεσό, σύμφωνα με σχέδιο Βενετών εμπειρογνωμόνων, μία οχύρωση με δώδεκα προμαχώνες. Η οχύρωση θα είχε περίμετρο τρία μίλια και προβλεπόμενο ύψος δαπάνης 100,000 δουκάτα. Το έργο τελικά δεν πραγματοποιήθηκε και ο ίδιος ο Sanmicheli πέθανε από ελώδη πυρετό στην Αμμόχωστο το επόμενο έτος. Στα Κρατικά Αρχεία Βενετίας σώζεται έκθεση του, στην οποία καταγράφονται οι δυσκολίες τις οποίες, όπως έγραφε, θα αντιμετώπιζε για την πραγματοποίηση ενός τέτοιου έργου.

ΔΙΟΙΚΗΤΕΣ ΛΕΜΕΣΟΥ ΕΠΙ ΒΕΝΕΤΟΚΡΑΤΙΑΣ

Στα χρόνια της βενετικής κυριαρχίας, λόγω της μεγάλης σημασίας της, η Αμμόχωστος ήταν υπό τη διοίκηση ενός Ενετού καπετάνιου. Για στρατιωτικούς λόγους αποστέλλονταν, επίσης, Ενετοί διοικητές στην Κερύνεια και την Πάφο, όπου υπήρχαν φρούρια, και στις Αλυκές, για τη μεγάλη οικονομική σημασία τους. Όλες οι άλλες επαρχίες είχαν Κύπριους διοικητές.

Η Λεμεσός, παρόλο που βρισκόταν σε παρακμή, συνέχισε να έχει μια κάποια σημασία, αφού διέθετε ένα μικρό λιμάνι που εξυπηρετούσε την τοπική και κάποτε τη διεθνή ναυτιλία, ένα μισοερειπωμένο κάστρο, και ίσως ένα ένδοξο παρελθόν. Για το λόγο αυτό διοριζόταν σε αυτήν ένας κυβερνήτης με τον τίτλο του καπετάνιου, από τους ευγενείς της Λευκωσίας, που είχε και στρατιωτική εξουσία. Αξίζει να σημειώσουμε ότι το 1505 διοικητής Λεμεσού υπήρξε ο Νικόλαος Συγκλητικός, μέλος της οικονομικά εύρωστης οικογένειας των Συγκλητικών της Κύπρου. Ο Νικόλαος Συγκλητικός ήταν φεουδάρχης και έμπορος, κυρίως βαμβακιού, το οποίο διοχέτευε στις αγορές της Βενετίας. Ο αδελφός του, Ευγένιος, ο πλουσιότερος ίσως Κύπριος στις αρχές του 16ου αιώνα και κόμης Rocca, υπήρξε ο κτήτορας της εκκλησίας και του μοναστηριού του Αγίου Μάμαντος Μόρφου. Ως διοικητής Λεμεσού υπηρέτησε το 1509 και ο Πέτρος Ποδοκάταρος. Επίσης σε ανέκδοτο έγγραφο των Κρατικών Αρχείων Βενετίας ως διοικητής Λεμεσού μνημονεύεται ο Cesare Ficardo.

ΕΠΙΘΕΣΗ ΤΩΝ ΤΟΥΡΚΩΝ ΤΟ 1570

Η Κύπρος ζούσε κάτω από την μόνιμη απειλή των Οθωμανών, των οποίων η ισχύς αυξανόταν συνεχώς, αφού σιγά-σιγά οι βενετικές κτήσεις, η μία μετά την άλλη, περνούσαν υπό την εξουσία τους. Μετά την κατάκτηση της Αιγύπτου από τους Οθωμανούς το 1518, στην οποία η Κύπρος ήταν φόρου υποτελής από το 1426, συνέχισαν και οι Βενετοί να καταβάλλουν το φόρο υποτελείας στους Οθωμανούς, πολύ συχνά δε, αντιμετώπιζαν τις απειλές τους. Το 1570 ο σουλτάνος Σελίμ Β', ζήτησε με απεσταλμένο στη Βενετία να του παραδοθεί η Κύπρος, απειλώντας μάλιστα ότι σε περίπτωση άρνησης θα κηρύξει πόλεμο εναντίον της Γαληνότατης για να καταλάβει το νησί. Ακολούθησε ο γνωστός πόλεμος της Κύπρου, που διήρκεσε από το 1570 έως το 1571, μέχρι και την κατάληψη της Αμμοχώστου, οπότε περνώντας η Κύπρος στην εξουσία των Τούρκων κατέληξε από βασίλειο να γίνει επαρχία του ανατολικού τμήματος τού οθωμανικού κράτους. Οι πρώτες επιθέσεις των Τούρκων για κατάληψη της Κύπρου έπληξαν τη Λεμεσό. Ο στόλος των Τούρκων αποβιβάστηκε πρώτα στη Λάρα της Πάφου και ακολούθως στο Κάβο Γάτα, στη Λεμεσό. Αφού πρώτα λεηλάτησαν το μοναστήρι του Αγίου Νικολάου των Γάτων, το έκαψαν στη συνέχεια και προχώρησαν στη Λεμεσό προκαλώντας καταστροφές, τόσο στην πόλη όσο και σε τρία γειτονικά χωριά. Ο διοικητής του ελαφρού ιππικού Πέτρος Ροντάκης έσπευσε, μαζί με τους stradioti του, να αντιμετωπίσει τον εχθρό. Προτού οι Τούρκοι διαφύγουν για να συνεχίσουν την πορεία τους προς τις Αλυκές, δέχθηκαν την επίθεση του Ροντάκη και των ιππέων του, που κατόρθωσαν να φονεύσουν αρκετούς, ενώ άλλους τους συνέλαβαν αιχμαλώτους και τους έστειλαν στην πρωτεύουσα διαβιβάζοντας ταυτόχρονα στη βενετική διοίκηση αναφορά για ό,τι είχε συμβεί. Ο γνωστός Θρήνος της Κύπρου για την άλωση της από τους Τούρκους, ο οποίος αποδίδεται στον Σολομώντα Ροδινό, πατέρα του Νεοφύτου Ρόδινου από την Ποτάμιου της Λεμεσού, διέσωσε το παραπάνω επεισόδιο:

Ήλθασιν και 'ραχτήκασιν ως κάτω στ' Ακρωτήριν

και έβγησαν και 'κάψασιν εκεί το μοναστήριν

τον Άγιον Νικόλαον, οπού 'ταν φροντιστήριν

[που] 'τάγιζεν ξένους και φτωχούς και όλον το παναγύριν.

Αρμένισεν και 'γύρισεν την Λεμεσόν να πιάση

Και ο Ροντάκης βιστουρά και φεύγει πού να φθάσει...

ΓΕΝΙΚΗ ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

Β. Arbel, "Cypriot Population under Venitian Rule (1473-1571): A Demographic Study", Μελέται και Υπομνήματα, 1, Λευκωσία 1984, 183-215.

Β. Arbel, «Η Κύπρος υπό ενετική κυριαρχία», Ιστορία της Κύπρου, Μεσαιωνικόν Βασίλειον Ενετοκρατία, τ. Δ', Α', Ίδρυμα Αρχιεπισκόπου Μακαρίου Γ', έκδ. θ. Παπαδόπουλλος, Λευκωσία 1995, σσ. 445-536.

F. Bustron, Historia, overo commentarii de Cipro. Chronique de I'JIe de Chypre,έκδ. Rene de Mas Latrie, Collection de documents inedits sur I'histoire de
France, Melanges historiques, Choix de documents. , Παρίσι 1886.

C. D. Cobham, Excerpta Cypria. Materials for a History of Cyprus, Cambridge
1908.

W. H. Rudt de Collenberg, "Les premiers Podocataro. Recherches basees sur le testament de Hugues (1452)", Θησαυρίσματα 23 (1993), 130-182.

G. Grivaud, Excerpta Cypria Nova I, Voyageurs occidentaux a Chypre au XVeme
siecle, Πηγές και Μελέτες της Κυπριακής Ιστορίας, XV, Λευκωσία 1990.

G. Grivaud-N. Patapiou, P. Valderio, La guerra di Cipro, Πηγές και Μελέτες της

Κυπριακής Ιστορίας, XXII, Λευκωσία 1996. Ο Enlart, L'art gothique et la Renaissance en Chypre, HI, Παρίσι 1899. G. Hill, A History of Cyprus, ll-lll, Cambridge 1952².

D. Jacoby, «Το εμπόριο και η οικονομία της Κύπρου (1191-1489)», Ιστορία της
Κύπρου, ό.π. σσ. 387-454.

Α. Manno, "Politica e architettura militare: le difese di Venezia (1557-1573)", Studi

Veneziani, N. S. XI, 1986, 91-139. L. Makhairas, Recital concerning the Sweet Land of Cyprus entitled 'Chronicle',

έκδ. R. M. Dawkins, HI, Οξφόρδη 1932. Σίμος Μενάρδος, Τοπωνυμικοί και Λαογραφικοί Μελέται, Δημοσιεύματα του

Κέντρου Επιστημονικών Ερευνών, IV, Λευκωσία 1970. θ. Παπαδόπουλλος, «Ο θρήνος της Κύπρου», Κυπριακοί Σπουδαί, ΜΔ, Λευκωσία

1980, 1-78.

Ν. Παταπίου, «Η κάθοδος των Ελληνοαλβανών stradiodi στην Κύπρο (ΙΣΤ' αι.)», Επετηρίδα του Κέντρου Επιστημονικών Ερευνών, XXIV, Λευκωσία 1998,161-209.

Ν. Παταπίου, «Η οικογένεια των stradioti Μαυρέση και η Κύπρος», Κυπριακοί Σπουδαί, ΞΔ-ΞΕ, 2001-2002, Λευκωσία 2003, 235-257.

Γ. Πλουμίδης, Κανονισμοί της Νήσου Κύπρου (1507-1522), Δωδώνη, Παράρτημα αρ. 32, Ιωάννινα 1987.

J. Richard, "Guy d' Ibelin, Ο. P., eveque de Limassol et I'inventaire de ses biens", Bulletin de correspondence hellenique, LXXIV, 1950, 98-133.

J. Richard, Documents des archives du Vatican (XlVe etXVe siecles), Παρίσι 1962.

J. Richard, Le livre des remembrances de la secrete du royaume de Chypre (1468-1469), Πηγές και Μελέτες της Κυπριακής Ιστορίας, Χ, Λευκωσία 1993.

Μ. Sanuto, / diarii, έκδ.Ε Stefani, Βενετία 1879-1903,1-LVIII.

θ. Σταυρίδης, «Ο σεισμός του 1491 στην Κύπρο», Επετηρίδα του Κέντρου Επιστημονικών Ερευνών, XXIV, Λευκωσία 1998, 125-144.

Archivio di Stato di Venezia, Senato Deliberazioni, Mar, Secreta, Misti. Civico museo Correr, Z. Falier, Relazioni della presa di Nicosia, ms Cicogna 3596/22.

Civico Museo Correr, ms. Dona dalle Rose, n. 45.

Civico museo Correr, Z. Falier, Due lettere di Zuan Falier, ms Cicogna 3596/18.

ΜΙΑ ΑΠΙΣΤΕΥΤΗ ΔΙΑΦΗΜΙΣΗ!

2011-12-20T14:39:00.000+02:00

Όσο απιστευτη και να φαίνεται δημοσιεύτηκε στην εφημερίδα Παρατηρητής τη Δευτέρα 7 Αυγούστου 1961

Στερνός αποχαιρετισμός στον Κύπρο Τόκα

2011-12-17T22:02:00.002+02:00

Πέρασε αυτές τις μέρες στην αντίπερα όχθη, «διαβαίνοντας την Αχερουσία» στο ταξίδι του για την αιώνια μνήμη, ένας από τους λίγους εναπομείναντες της παλιάς δημιουργικής φρουράς της Λεμεσού, ο Κύπρος Τόκας. Πολυπράγμων και πολυτάλαντος ο Κύπρος, αυτοδίδακτος και αυτοδημιούργητος ξεπήδησε από τις τάξεις του «λούμπεν προλεταριάτου» των δύσκολων δεκαετιών του ’30 και του ’40 και έκανε ένα σωρό επαγγέλματα για να επιβιώσει, μέχρι που το κύριο ταλέντο του, το γράψιμο να τον οδηγήσει το 1960 στη δημοσιογραφία την οποία λειτούργησε ευδόκιμα για πάνω από τριάντα χρόνια. Παράλληλα γράφει λογοτεχνία και στίχους, ζωγραφίζει και… καρναβαλίζει ως γνήσιος λεμεσιανός καρναβαλιστής και κανταδόρος μα παραμένοντας όμως πάντα σε ό,τι κάνει και ό,τι δημιουργεί ένας διαπρύσιος κήρυκας και πιστός υπηρέτης των λαϊκών δικαίων και των λαϊκών αγώνων.

Ένα σεμνό και σύντομο λοιπόν αφιέρωμα σήμερα στον γνήσιο λεμεσιανό, πνευματικό άνθρωπο και καλλιτέχνη.

Το κείμενο του Κύπρου Τόκα που ακολουθεί, δημοσιεύτηκε στην εφημερίδα της Λεμεσού « ΤΑ ΓΡΑΜΜΑΤΑ» ημερομηνίας 17.11.1946 και είναι αν όχι το πρώτο δημοσιογραφικό του κείμενο, σίγουρα από τα πρώτα του. Η εφημερίδα αυτή που εκδιδόταν από τον τότε αντιδήμαρχο Λεμεσού γιατρό Βάσο Παπαδόπουλο, υπερασπίζετο τα έργα του Δημάρχου Πλουτή Σέρβα και τα λαϊκά δικαιώματα των λεμεσιανών από μια αριστερή σκοπιά.

Ανάμεσα στα πολλά -και επαναστατικά για την εποχή τους- έργα που άφησε στη Λεμεσό η εξάχρονη δημαρχία του Πλουτή Σέρβα, (1943-1949) ήταν και φιλολαϊκά μέτρα που εφάρμοσε για ανακούφιση των πολλών φτωχών και εξαθλιωμένων συμπολιτών μας, με την ανέγερση για πρώτη φορά στη Κύπρο των λαϊκών δημοτικών πολυκατοικιών, που υπάρχουν ακόμα μέχρι σήμερα και τη δημιουργία του λαϊκού εστιατορίου για να σιτίζονται εκεί φθηνά οι άποροι εργάτες.

Το κείμενο του Τόκα που φέρει τον επίτιτλο «ΠΕΡΙΓΡΑΦΟΥΝ ΕΡΓΑΤΕΣ» και τίτλο «ΛΑΪΚΟ ΕΣΤΙΑΤΟΡΙΟ», σ αυτό αναφέρεται και έχει ως ακολούθως:

«Φτωχοί και ταπεινοί, χλωμοί κι αδυνατισμένοι, μουντζουρωμένοι, κουρελιάρηδες, λογής λογής άνθρωποι της δουλειάς, βιοπαλαιστές, άνθρωποι που η κακοπέραση κι ο υποσιτισμός τους τσακίζει αλύπητα χρόνια το κορμί, τους βλέπεις καθημερινά να κατακλύζουν το λαϊκό εστιατόριο με ζωγραφισμένα στο πρόσωπο τη χαρά και την ανακούφιση, το γέλιο και τον ενθουσιασμό.

Πόσο μεγάλη είναι η χαρά αυτών των τρισδυστυχισμένων ανθρώπων μπαίνοντας στο εστιατόριο ύστερα από την κοπιαστική, βαριά κι εξαντλητική τους δουλειά, δεν περιγράφεται. Δεν περιγράφεται γιατί μέσα στο πέλαο, το τρικυμισμένο πέλαο και την αναταραχή της εξευτελιστικής κοινωνικής μας ζωής που προσφέρει το γλίσχρο μεροκάματο των 5-6 σελινιών, μεροκάματο πείνας κι΄ εξαθλίωσης, αρρώστιας και κακουχίας φτώχειας και φυματίωσης, βρέθηκε ένα έργο που να προσφέρει, αν μη άλλο, μια ανακούφιση και παρηγοριά, ένα σταμάτημα της οικονομικής αιμορραγίας που μαστίζει, βασανίζει κι΄ εξαντλεί τ’ ανθρώπινο κορμί γκρεμίζοντάς το άχρηστο, ερείπιο και νεκρό.

Συναντώντας κανείς τους πελάτας του ευεργετικού κι ανθρωπιστικού τούτου λαϊκού κέντρου, γύρω απ’ τα καθημερινά τραπέζια αδελφωμένους, αγαπημένους σαν να ανήκουν σε μια και μόνη οικογένεια, νοιώθει στοργή και μια ανείπωτη, απέραντη θερμή αγάπη προς αυτές τις αξιαγάπητες ψυχές που η λίγη τους ανακούφιση κι’ η παρηγοριά ζωγραφίζεται στο χαρούμενο κι’ αισιόδοξο της δουλειάς και κακουχίας πρόσωπο, κι’ η μεγάλη τους ευχαρίστηση κι’ ευγνωμοσύνη προς τους εμπνευστάς και δημιουργούς του καλού τούτου δημοσίου λαϊκού εστιατορίου, εκδηλώνεται με τα πιο θερμά μεστά λόγια, λόγια που βγαίνουν απ’ τα βάθη ευγενών καλόγνωμων και καλοσυνάτων ψυχών, που δεν έχουν τίποτε άλλο ως δώρα, αγάπης, εχτίμησης και θαυμασμού, παρά ένα μεγάλο ευγενικό ολόγλυκο Ευχαριστώ προς το αγαπητό λαϊκό Δημοτικό μας Συμβούλιο. Με την ολόθερμη ευχή όπως παρόμοια έργα κοινωνικής ωφέλειας και ανακούφισης για τον έρμο φτωχόκοσμο, θα βρουν τον πιο μεγάλο έπαινο, την πιο γλυκιά θερμή ευγνωμοσύνη, το πιο ενθουσιώδες χειροκρότημα.»

Είναι πιθανό το κείμενο αυτό να φαντάζει ίσως σήμερα ως αρκετά υπερβολικό με μια έντονη βερμπαλιστική διάθεση στην άμετρη χρήση των πολλών και βαρύγδουπων επιθέτων. Κάθε κείμενο όμως πρέπει να κρίνεται σύμφωνα με την εποχή που γράφτηκε, λαμβάνοντας πάντα υπόψη και τις κοινωνικο-οικονομικές συνθήκες της.

Ο άμετρος φαινομενικά ενθουσιασμός του Κύπρου Τόκα αποδίδει στην ουσία τα συναισθήματα του φτωχού τότε εργάτη που βρήκε σανίδα σωτηρίας από την πείνα, μέσα από τέτοια δημοτικά έργα του κομμουνιστή τότε Δημάρχου Λεμεσού Πλουτή Σέρβα.

1. Κύπρος Τόκας

2. Το κείμενο του Κ. Τόκα στα ΓΡΑΜΜΑΤΑ

3. «Το Λαϊκόν Εστιατόριον» στη βορειοδυτική πλευρά της Α’ δημοτικής Αγοράς όπως είναι σήμερα.

4. Ζωγραφικός πίνακας του Κύπρου Τόκα

5. Συμμετοχή του Κύπρου Τόκα στο λεμεσιανό καρναβάλι του 1951 με δική του ομάδα με θέμα «Η νεολαία καταδιωγμένη από το φάσμα της ανεργίας»… ( που αναγκάζεται να μεταναστεύσει).

Περάστε κόσμε!

2011-12-02T11:41:00.000+02:00

Μπήκαμε για καλά σε τροχιά χριστουγεννιάτικων γιορτών και παρά την κρίση και την ύφεση που η «έλλειψη χρημάτων προκαλεί στάση εμπορίου» όπως λένε, καταστηματάρχες και άλλοι έμποροι ελπίζουν και αναμένουν το καταναλωτικό κοινό να ξεκουμπωθεί και να αμοληθεί στα καταστήματα για να κινηθεί η αγορά και να ανασάνουν λίγο.

«Τούτες τις άγιες μέρες», τα πάντα περιστρέφονταν ανέκαθεν γύρω από άκρατη την κατανάλωση , τα ψώνια των δώρων και τις προετοιμασίες για τα χλιδάτα ρεβεγιόν και τα σπάταλα μας δείπνα. Το εμπόριο σε απόλυτη θεοποίηση και όχι «η ενανθρώπιση του Κυρίου», ήταν οι πρωταρχικές μας αξίες στην σύγχρονη κοινωνία της κατανάλωσης. Η «παγκοσμιοποίηση της αγοράς» και όχι οικουμενισμός σε ένα σύστημα πανανθρώπινων αξιών δημιούργησε και τον σύγχρονο κύπριο «homo catanaloticus». Φέτος θα φανεί αν η κρίση θα αλλάξει «εκόντες άκοντες» τη συμπεριφορά μας. Θα δοκιμαστούν οι αντοχές της αγοράς από τη στενότητα πόρων.

Το εμπόριο όμως και η αγορά για να κινηθεί απαιτεί και τα ανάλογα μέσα προβολής και προώθησης τους. Και ευτυχώς (η δυστυχώς) τα μέσα αυτά προσφέρονται σήμερα πολυποίκιλα. Στη σύγχρονη εποχή μας, τα «μίντια» και κυρίως τα ηλεκτρονικά προσφέρονται –με το αζημίωτο βέβαια- να διαμεσολαβήσουν μεταξύ παραγωγής και καταναλωτή για να «κινηθεί το εμπόριο», ( εάν και εφόσον βέβαια η έλλειψη χρημάτων δεν δημιουργεί στάση εμπορίου όπως είπαμε).

Ήταν όμως εποχές όπου όλα αυτά δεν υπήρχαν και όμως οι άνθρωποι, φτωχοί και ολιγαρκείς οι περισσότεροι, ίσως να ήταν και πιο ευτυχισμένοι.

Στη Λεμεσό του τέλους του δέκατου ένατου αιώνα και τις αρχές του εικοστού, οι εφημερίδες (όλες κι όλες δύο- τρεις), μοναδικό τότε μέσο διαφήμισης και προβολής των αναγκών της αγοράς. Για διαφημιστές ούτε που να το σκέφτεστε. Το πρώτο διαφημιστικό γραφείο της Κύπρου, το «ART», (αργότερα «Ατελιέ» με τον Γιώργο Φασουλιώτη), δημιουργήθηκε εδώ στη Λεμεσό στο τέλος της δεκαετίας του 1920 από τον αείμνηστο ζωγράφο της Λεμεσού Βίκτωρα Ιωαννίδη. ( Άλλη μια από τις πολλές πρωτιές της Λεμεσού)

Υπήρχαν όμως τότε ποιητές! Και μάλιστα ποιητές του ύψους ενός Βασίλη Μιχαηλίδη. Που ζούσε όμως μέσα στην φτώχεια και την ανέχεια και που για να συμπληρώνει τον πενιχρό μισθό που του έδιδε το Δημαρχείο της πόλης ως νοσοκόμου, φαρμακοποιού- σπετσέρη και υγειονομικού επιθεωρητή στο τέλος , αναγκαζόταν, ανώνυμα βέβαια, να φτιάχνει έμμετρες διαφημίσεις για λογαριασμό εμπόρων της Λεμεσού και να δημοσιεύονται στον τύπο της εποχής υπό μορφή έμμεσης και άκρως… ποιητικής «γκρίζας διαφήμισης».

Απολαύστε λοιπόν δύο από τις πάρα πολλές που βρίσκουμε διάσπαρτες στον τύπο της πόλης μας για πολλά χρόνια:

Εφημερίδα Σάλπιγξ 11.10.1903.(Υπογραφή «Ένας»)

«ΑΓΓΕΛΙΑ ΟΠΩΣ ΟΠΩΣ ΝΑ ΤΗΝ ΜΑΘ’ ΟΛΟΣ Ο ΤΟΠΟΣ

Σαπούνια ωραιότατα και μυρωδιές ωραίες

Π’ αυτά που νέες κάμνουσι και αυτές τις πλέον γραίες.

Σαπούνια πικραμύγδαλο, βιολέττα, γλυκερίνη,

Που εις το δέρμα τίποτα κηλίδας δεν αφήνει

Όλα τα είδη παστιλλιών και μέντας για το βήχα

Και εν ωραιότατον υγρόν να μεγαλών’ η τρίχα

Σκόνιν δια κάθε δόντι σαπημένο είτε μη,

Και ωραιοτάτην πούτρα δια κάθε είδους μούτρα Σε συμφέρουσαν τιμή.

Ωραιότατα για γάμους και κηδείας κουφεττάκια

Πριλαντίν για τους σπανούς για να βγάλουνε μουστάκια

Κοσμετίκ για μουστακάδες να τα κάμουνε οξείες

Αμμονίακον ωραίον δια τες αποπληξίες.

«μέλισσαν» λαμπρόν υγρόν δια τας στενοχωρίας

και Κολκρέμ ως βαζελίνας δια τας Κομ-ιλ-φό Κυρίας Έφερε στο μαγαζί του ο σιορ Ιωαννίδης

Π’ άλλο είναι να τ’ ακούς κι άλλο είναι να τον ίδεις.

Κι αντιπρόσωπος τυγχάνει σε μιαν τράπεζαν γνωστήν

Του Κου Α.Πρασίνου, εις τον κόσμον ξακουστήν.»

Εφημερίδα Σάλπιγξ 19.12.1898:

«ΕΙΔΟΠΟΙΗΣΙΣ ΣΠΟΥΔΑΙΑ ΚΑΙ ΠΟΥΜΠΟΥΡΙΣΤΗ ΣΥΝΑΜΑ

ΚΑΙ ΑΛΗΘΙΝΗ ΣΑΝ ΑΓΙΟΣ ΚΑΙ ΟΧΙ ΨΕΥΤΙΚΗ ΡΕΚΛΑΜΑ

Φρέσκα γάλατα και τζάγια, χοιρομέρια μυρωδάτα

Βούτυρον λαμπρόν για μπρέκφαστ και λαμπρά πισκοτ’ αφράτα

Και φαγώσιμα ακόμα πλείστα σε κουτιά βαλμένα

Που’ναι και εις την Αγγλίαν και παντού επαινεμένα .

Στερεούς λαμπρούς σουγιάδες, όπου κόβουν σαν ξουράφι

Στερεούς σαν το διαμάντι, βαρετούς σαν το χρυσάφι

Και πορτομονέ που κρύβουν τον παρά από τους κλέφτες

Άλμπουμ για φωτογραφίες και περίφημους καθρέφτες.

Μυρωδιές για τες κυρίες και διάφορα λουλούδια

Και ποιότητος αρίστης σε πολύ κομψά ποτζούδια.

Εκλεκτά λαμπρά σαπούνια που μοσχοβολούν οι τόποι

Όπου τα θαυμάζουν όλοι και Ανατολή κ’ Ευρώπη.

Της πρωτοχρονιάς παιγνίδια που χαρίζουν στα παιδάκια

Σέλλες δια τους αππάρους και για πιάνα τραπεζάκια.

΄Όλ’ αυτά είν’ εξ Αγγλίας από μέσ’ απ’ το Λονδίνον

από την πηγήν που βγαίνει πάντοτε το πράγμα φίνον.

Τρέξατε στ’ Αγαθαγγέλου να τα βρείτε μαζωμένα

Κι αν αργήσετε ολίγον τότε θάναι πουλημένα.»

Καλά ψώνια λοιπόν όσους η τσέπη σας αντέχει ακόμα την οικονομική κρίση. Για τους άλλους… «φάτε μάτια ψάρια και κοιλιά περίδρομο»!

«Στερεούς λαμπρούς σουγιάδες, όπου κόβουν σαν ξουράφι

Στερεούς σαν το διαμάντι, βαρετούς σαν το χρυσάφι»

«Και ωραιοτάτην πούτρα

Δια κάθε είδους μούτρα»

Ανακοίνωση του «ART», του πρώτου διαφημιστικό γραφείο της Κύπρου.

Ο Β. Ιωαννίδης σε αυτοπροσωπογραφία του

Βασίλης Μιχαηλίδης, εθνικός ποιητής και διαφημιστής.

Τα γεγονότα από μια αριστερή ματιά

2011-11-30T11:16:00.001+02:00

Εισαγωγή

Είδαμε στο προηγούμενο φύλλο το κοινωνικο-οικονομικό και πολιτικό κλίμα που υπήρχε στην Κύπρο λίγο πριν από τη λαϊκή εξέγερση του Οκτωβρίου του 1931 των γνωστών ως «Οκτωβριανών» και σε πολύ χοντρικές γραμμές τα γεγονότα που διαδραματίστηκαν και στη Λεμεσό. Είπαμε για τις έριδες και τους διαχωρισμούς των κυπρίων την εποχή εκείνη και ανάμεσα τους τον διαχωρισμό μεταξύ «εθνικοφρόνων» και «κομμουνιστών».

Σήμερα θα δούμε την περιγραφή των γεγονότων στη Λεμεσό και κυρίως για όσα ακλούθησαν αυτών, από τη σκοπιά ενός αριστερού, όπως μας τα περιγράφει σε ένα σπάνιο και ανέκδοτο ιστορικό του ντοκουμέντο ο εργάτης και στέλεχος του εργατικού κινήματος και του Κομμουνιστικού Κόμματος της Κύπρου Δημήτρης Νεοκλέους Κουλλουράς που μας το εμπιστεύτηκε λίγο καιρό πριν από το θάνατο του:

«Το 1931 ήταν μια μεγάλη ανομβρία, τέτοια που έκανε περισσότερον δύσκολη την ζωήν των εργατών και αγροτών και ιδίως με τες πρόσθετες φορολογίες, έτσι που ο λαός αγανακτισμένος ξέσπασε σε μια αφθόρμητη επανάσταση ενάντια στην αποικιακή κυβέρνηση και έκαψε το Κυβερνείο στη Λευκωσία και στη Λεμεσό την κατοικίαν του Άγγλου Διοικητή και σε διάφορα άλλα μέρη Κυβερνητικές αποθήκες και αστυνομικούς Σταθμούς, μα οι Άγγλοι αποικιοκράτες διαθέτουν Στρατούς και Στόλους και σε λίγες ώρες από την βάση του Σουέζ και κατέπνιξαν την εξέγερσιν με σκοτωμούς φυλακίσεις εξορίες και εντοπισμούς. Απέλασε από την Κύπρο μερικούς μεταξύ αυτών τον Χαράλαμπον Βατυλιώτην και τον Κώστα Σκελέα. Κατήργησε την τότε Βουλή των αντιπροσώπων με τες στοιχειώδεις ελευθερίες του λαού και είσαξε κάτι μεσαιωνικούς Νόμους (Ως διατάγματα εν Συμβουλίω του Βασιλέως) που αποσκοπούσαν στο πνίξιμο κάθε διαμαρτυρίας του Λαού. Μετά τα διατάγματα αυτά εχρειάζετο καρδιά και τόλμη για να δράση κανένας ενάντια στην αδικίαν και μια τέτοια αποφασιστικότης βρισκόταν πάντα ανάμεσα στους Κομμουνιστές. Μέσα στες μέρες εκείνες του κινήματος στες 30 Οκτωβρίου 1931 εκυκλοφόρησε μια προκήρυξη του Κ.Κ.Κ. και μια άλλη της Κ.Ν.Κ. και αμέσως συνελήφθησαν αρκετοί Σύντροφοι. Ο Χαράλαμπος Σολομωνίδης, Οδυσσέας Βασιλείου, Μιχάλης Μαρμαράς, Δημήτρης Νεοκλέους Κουλλουράς, Χρ. Τσικουρής, Γιάννης Καρνάος και εκρατούντο σαν υπόδικοι στο Κάστρο Λεμεσού που σήμερα είναι Μουσείο. Κρατηθήκαμε περίπου 12 μέρες και μας άφησαν ελεύθερους με τον όρον κάθε μέρα να δίδουμε το παρόν μας στην αστυνομία.

Μετά τα γεγονότα του Οκτώβρη του 1931 όλες οι λέσχες, κόμματα, και οργανώσεις ετέθησαν εκτός Νόμου και έκλεισαν ο δε Τύπος εφιμώθη. Όλα πια ήσαν παράνομα και το Κ.Κ.Κ. και η Κ.Ν.Κ. Γι' αυτό τώρα πάνω στους ώμους των προοδευτικών και ιδίως της πρωτοπόρου Νεολαίας έπεφτε το όλον βάρος για τα προβλήματα των εργατών και αγροτών του τόπου. Καμμιά εφημερίδα τότε δεν μπορούσε να εκδοθή, πήραμε τότε μερικούς πολυγράφους και κάτω από μια τέτοια παρανομία εκυκλοφορούσαν προκηρύξεις για τα προβλήματα του εργαζόμενου λαού της Κύπρου. Τώρα όμως τα φασιστικά διατάγματα έδιναν το δικαίωμα στην αστυνομία σε οπιανδήποτε ώραν του εικοσιτετραώρου να κάνη αιφνιδιαστικήν έρευνα στο σπίτι σου έστω και τα μεσάνυκτα ακόμα. Θυμάμαι πως στο κάθε μας βήμα μας συνόδευε ένας χαφιές αστυνομικός μέχρι την ώραν που θα πηγαίναμε για ύπνον, όμως παρ' όλους τους κινδύνους κάθε δυο ή τρεις μέρες κυκλοφορούσε η προκήρυξη του Κ.Κ.Κ. Τώρα ο αγώνας των πρωτοπόρων περνούσε μια δύσκολη και πολύ σκληρήν φάσιν, όμως η πίστη και το καθήκον ήτανε υπεράνω όλων. Στες 20 του Γεννάρη 1932 έρευνα στο σπίτι του Λιασή Γεωργίου Πιερή απ' την Λεμεσό βρέθηκε μια προσούρα του Μάξιμ Γκόρκι. (Αν ο εχθρός δεν παραδίδεται τον καταστρέφομεν) και καταδικάστηκε σε δυο μήνες φυλακή.

Στες 15 Φεβρουαρίου 1932 ο Διοικητής Λεμεσού αρνήθηκε να δώση άδεια συγκεντρώσεως άεργων. Στες 22 Φεβρουαρίου 1932 εκυκλοφόρησε μια προκήρυξη του Κ.Κ.Κ. που κατέκρινε την Κυβέρνηση για τα μεροκάματα των εργατών δρόμου που ήταν τότε 7 και 8 γρόσια την ημέρα. Γι' αυτήν την προκήρυξη συνελήφθη ο Βάσος Κίττος και Ιορδάνης Κωνσταντίνου και κακοποιήθησαν από την αστυνομία.

Στες 12 Ιουλίου 1932 ο Πέτρος Ζωδιάτης εκ παροκκλησιάς και ο Ανάστασης Δημητριάδης και ο Χριστάκης Κ. Κόλοκος και ο Αντώνης Δημητριάδης εκ Καραβά κατεδικάσθησαν από τρεις μήνες φυλακή γιατί στο χωριό Πύργος Λεμεσού εμίλησαν και κατεφέρθησαν εναντίον της τοκογλυφίας. Στες 4 Οκτωβρίου 1932 έκαναν μια συγκέντρωση Γιατροί κι' επόπτες του Υγειονομείου Λεμεσού στην οδόν Γλάστωνος σε μια χωράφα απέναντι του Β' Παρθεναγωγείου και μιλούσαν στο πλήθος πως να τρέφονται για να προφυλάσσονται από αρώστειες. Η κρίσις ήτανε τότε τόσο μεγάλη που πολλοί κοιμόντουσαν πάνω στα πεζοδρόμια γιατί το μεροκάματο του σελινιού δεν ήτανε αρκετό για νάχουνε και σπίτι κι' έτσι τέτοιες ομιλίες μοιάζανε σαν τον νηστικό που του δίνεις μόνο συμβουλές. Κι' έτσι σαν μιλούσε η δνις Λαΐαλ Αγγλίς επόπτης, ένας νεαρός τότε ο Δημήτρης Νεοκλέους Κουλλουράς επρόβαλε ανάμεσα στο πλήθος και διέκοψε την ομιλίτριαν κι' άρχισε να μιλά με τον δικόν τρόπον. ("Μας είπατε ωραία και άγια λόγια, μα ας ρίξουμε μια ματιά πως μπορούν οι θεωρίες αυτές να γίνουν στην πράξη, εκτός βέβαια αν ο Αγγλικός Ιμπεριαλισμός υποκριτικά θέλει να μας δείξει ότι κόπτεται για την υγείαν μας"). Στο μεταξύ επενέβη η αστυνομία που συνέλαβε τον νεαρό ομιλητή και τον οδήγησε στα κρατητήρια και τον κατηγόρησε ότι έφερε αναστάτωση στην ομιλήτριαν. Την επαύριον ο ανταποκριτής της "ΕΛΕΥΘΕΡΙΑΣ" έγραφε τα γεγονότα με τον τίτλον "Άθλος Κομμουνισμού".

Όταν η αποικιακή Κυβέρνηση μετά τα γεγονότα του 1931 είσαξε στη Κύπρο τους φοβερούς τότε φασιστικούς και δικτατορικούς νόμους ήτανε επόμενον πως εκείνοι που θα είχανε να υποστούν την σκληρότητα εκείνων των νόμων δεν θα ήσαν άλλοι εκτός εκείνοι που είχαν το θάρρος να διαλαλούν καθημερινώς για το δράμα του εργαζόμενου λαού της Κύπρου και αυτοί δεν ήσαν άλλοι από τους Κομμουνιστές της Κύπρου, γιατί όπως θα περιγράψωμεν πιο κάτω τα γεγονότα της Κύπρου θα δούμεν πως δεν περνά ούτε μέρα ούτε μήνας που να μη συλλαμβάνεται με το παραμικρό ένας αγωνιστής πρωτοπόρος και να καταδικάζεται φυλακή ή να εντοπίζεται σ' ένα απομακρυσμένο χωριό της Κύπρου.»

Αυτά έλεγε ανάμεσα σε άλλα ο Κουλουράς.

Λεζάντες:

Φώτο 1 Ο Δημήτρης Νεοκλέους Κουλουράς σε μια από τις λίγες φωτογραφίες του όπως τον απαθανάτισε ο γράφων λίγο πριν από τον θάνατο του.

Φώτο 2 Διαδήλωση στη Λεμεσό κατά τα οκτωβριανά

Φώτο 3 Ο Κώστας Σκελέας κουμουνιστής ηγέτης που εξορίστηκε μετά τα οκτωβριανά