Χριστόδουλος Σώζος, ο μεγαλύτερος κύπριος πολιτικός του 20ου αιώνα

100 χρόνια από τον ηρωικό θάνατο του

 

           Έκλεισαν φέτος εκατό χρόνια από τον ηρωικό θάνατο του Χριστόδουλου Σώζου. Έπεσε στις 6 Δεκεμβρίου 1912 στο Μπιζάνη έξω από τα Ιωάννινα για την απελευθέρωση της πόλης από τους Τούρκους.

Ο Κλ. Μυριανθόπουλος στο βιβλίο του «Ζωή και τάφος Χριστοδ. Σώζου» Λεμεσός 1951 λέει: «Φεύγων δια τον πόλεμον, ένα ακαταμάχητον πόθον είχε, να ενδυθή την τιμίαν στολήν του στρατιώτου να οδηγηθή εις τα πε­δία των μαχών και να πάρη το βάπτισμα του πυρός. Ο Πρωθυπουργός Βενιζέλος και άλλοι επίσημοι προσεπάθησαν να τον μεταπείσουν και να τοποθετηθη εις αλλάς εθνικάς εργασίας αλλ' ουδέν ίσχυσε να μεταβάλη την θέλησιν και την άμετάκλητον απόφασίν του. Απηρνήθη τον Δικηγόρον, τον Δήμαρχον, τον Βουλευτήν, τον Έκτελεστικόν Σύμβουλον και τα άλλα αξι­ώματα και έγινεν απλούς στρατιώτης δια να υπηρέτηση την πα­τρίδα ως ήτο ο διακαής του πόθος, το όνειρο του.»

         Έγινε έτσι ο πρώτος και ο μόνος εν ενεργεία Δήμαρχος σ΄ ολόκληρο τον ελληνισμό που ως απλός στρατιώτης πέφτει στα πεδία των μαχών, προσφέροντας στη πόλη του τη Λεμεσό που τόσο αγάπησε ακόμα μια περήφανη πρωτιά.

       Ο ιστορικός και καθηγητής στο Πανεπιστήμιο Κύπρου Πέτρος Παπαπολυβίου που επί τριάντα χρόνια μελετά και καταγράφει την ιστορική πορεία και ζωή του Σώζου λέει : « Ήταν, πιστεύουμε, ο μόνος από τη γενιά των Κυπρίων πολι­τευτών πριν από το 1931 που μπορούσε να γίνει για την Κύπρο ένας δεύτερος Ελευθέριος Βενιζέλος. Άφησε ανεξίτηλη τη σφραγίδα του στην κυπριακή ιστορία και είχε πληθωρική δραστηριότητα, ως βουλευτής, ως δήμαρχος, ως δικηγόρος, ως συνιδρυτής του ΓΣΟ και της Ατμοπλοϊκής Εταιρείας Λεμεσού, ως άνθρω­πος. Ήταν ο πρώτος Κύπριος βουλευτής που πήγαινε στις συνεδριάσεις του Νο­μοθετικού Συμβουλίου πάντοτε άριστα προετοιμασμένος, μελετώντας τη βρετα­νική νομοθεσία και τη σύγχρονη ιστο­ρία της Αγγλίας, καταφέρνοντας έτσι να φέρνει σε δύσκολη θέση την αποικιακή κυβέρνηση. Ουσιαστικά ο Σώζος ήταν ο πρώτος που άσκησε συστηματική και ουσιαστική αντιπολίτευση εναντίον των Βρετανών εντός της Βουλής, κερδίζο­ντας και τον σεβασμό τους» γι αυτόν και τον χαρακτηρίζει ως «μακράν η μεγαλύτερη προσωπικότητα της νεότερης ιστορίας της Κύπρου του πρώτου μισού του 20οϋ αιώνα.» (αφήνοντας ίσως θέση για το δεύτερο μισό του αιώνα στον Μακάριο).

        Ο Παπαπολυβίου σε άλλο άρθρο του αναφέρει επίσης « 0 Σώζος, που είχε βρεθεί εκτός κυπριακής Βουλής το 1911, αλλά πα­ρέμενε μέλος του Εκτελεστικού Συμβουλίου, επισκέφθηκε το 1912 την Αθήνα και το Λονδίνο για πολι­τικές συναντήσεις. Έχοντας οξύ πολιτικό αισθητήριο, αφουγκρά­στηκε τα νέα δεδομένα που έφερ­ναν στην Ανατολική Με­σόγειο η κατάληψη των Δωδεκανήσων από την Ιταλία και οι επερχόμε­νες ανακατατάξεις και πολεμικές προετοιμα­σίες, στα Βαλκάνια και στην υπόλοιπη Ευρώπη. Θεώρησε, λοιπόν, ότι στη συγκεκρι­μένη πολιτική συγκυρία ήταν λαν­θασμένη η εμμονή ως μόνης απαί­τησης των Ελλήνων Κυπρίων στην ένωση με την Ελλάδα, και έχοντας ως παράδειγμα το προηγούμενο της Κρήτης, υποστήριζε την εναλ­λακτική διεκδίκηση της Αυτονο­μίας της Κύπρου, ως πλησιέστερης πολιτικής επιλογής για την Ένωση. Οι πηγές που έχουμε στη διάθεση μας για την πρόταση του 1912 (που καταδικάστηκε έκτοτε στη βι­βλιογραφική εξαφάνιση) είναι λι­γοστές, ώστε να γνωρίζουμε λεπτο­μέρειες του σχεδίου του Σώζου. (Αντίθετα, υπάρχουν αρκετά στοι­χεία για την πολεμική εναντίον του.) Ξέρουμε, όμως, ότι την υπο­στήριζε ο Λαρνακέας ριζοσπάστης πολιτευτής Μιχαήλ Γ. Νικολαΐδης και ότι η υπόλοιπη πολιτική ηγεσία αντιμετώπισε την τολμηρή αιρετική πρόταση τους ως «προδοτική». Θυ­μίζουμε ότι ανάλογες σκληρές προ­σωπικές επιθέσεις ως «αυτονομιακός» είχε δεχθεί λίγα χρόνια πριν και ο Ελευθέριος Βενιζέλος στην Κρήτη, από τους πολιτικούς του αντιπάλους.»

          Οι επιθέσεις που δέχθηκε   τον πίκραναν, και σε μια επιστολή προς τον στενότερο πολιτικό του φίλο, τον «λευκό πολιτευτή, βουλευτή Ιωάννη Κυριακίδη, έγραφε καταλήγοντας, το Μάιο του 1912 για να του εξηγήσει τους λόγους που θα αρνηθεί στο αίτημα πολιτικών του αντιπάλων να παραιτηθεί:

          «Εις την Κύπρον το προδότης και πατριώτης είναι συνώνυμα και έχασαν και τα δύο την σημασίαν των σήμερον. Ο πολιτευόμενος σήμερον ονομάζεται πατριώτης, αύριον προδότης, και μεθαύριον υπερπατριώτης».

         Ως Δήμαρχος Λεμεσού, μπορεί δίκαια και για πολλούς λόγους να θεωρηθεί, μέχρι στιγμής τουλάχιστον, ως ο σημαντικότερος μέχρι σήμερα Δήμαρχος Λεμεσού και έχει άλλωστε χαρακτηρισθεί και ως ο «Μέγας Αναμορφωτής» της.

Στα χρόνια της δημαρχίας του Σώζου με το όραμα που είχε και πραγματοποίησε σε σημαντικά έργα και καινοτομίες για τα δεδομένα της εποχής, η Λεμεσός άλλαξε κυριολεκτικά όψη. Επί των ημερών της δημαρχίας του η Λεμεσός γίνεται μια σύγχρονη ευρωπαϊκή πόλη.                                                                                 

       Μερικά από τα έργα αυτά είναι:

       Ο ηλεκτροφωτισμός των δρόμων, ο πρώτος από τις υπόλοιπες πόλεις της Κύπρου, η έναρξη των έργων για την κατασκευή της προκυμαίας της Λεμεσού, τα σημαντικά αντιπλημμυρικά έργα που την έσωσαν σε μεγάλο βαθμό από τη μάστιγα των πλημμυρών που την ταλαιπωρούσαν εκατοντάδες χρόνια, η κατασκευή νέων δρόμων και επίστρωση όλων των δρόμων της Λεμεσού με άσφαλτο καθώς και η ονομασία όλων των οδών της πόλεως.

       Η κατασκευή, ανέγερση καφενείου, δενδροφύτευση και επίπλωση με παγκάκια του Δημοτικού Κήπου που θεωρήθηκε τότε ως ο ωραιότερος της Ανατολής και ο στολισμός του με αγάλματα που εισήγαγε από την Ελλάδα.

        Η δημιουργία δημοτικής φιλαρμονικής που έδιδε κάθε Κυριακή κονσέρτα μέσα στον  Δημ. Κήπο σε ειδικό χώρο που διαμόρφωσε, προσφέροντας ποιοτική ψυχαγωγία τους δημότες του.

        Κτίζει επίσης καινούργια αποβάθρα ειδικά για την εξαγωγή οίνων και σταφίδων. Έβαλε τάξη στα οικονομικά του Δήμου απαιτώντας και επιτυγχάνοντας να χαρισθεί το υπόλοιπο του δανείου για τα αντιπλημμυρικά έργα από την αποικιοκρατική διακυβέρνηση και την ενοποίηση των δανείων του Δήμου.                           

         Μεριμνά και βάζει αυστηρούς κανονισμούς για την καθαριότητα της πόλης και δημιουργεί σύγχρονο χοιροσφαγείο. Αυστηρός αλλά και δίκαιος, στην εφαρμογή των κανονισμών αυτών και των νόμων δεν δίστασε να οδηγήσει και τον ίδιο τον πατέρα του ακόμα για κάποιο σχετικό παράπτωμα!                                                                                                              

        Εκτός από επιτυχημένος δικηγόρος και  προοδευτικός πολιτευτής και βουλευτής υπήρξε και ρηξικέλευθος επιχειρηματίας. Μαζί με άλλους τρεις προοδευτικούς λεμεσιανούς υπήρξε συνιδρυτής, το 1901, της Λαϊκής Τράπεζας Λεμεσού  (αρχικά ως Λαϊκό Ταμιευτήριο) και συνέβαλε σημαντικά στη δημιουργία της πρώτης καθαρά κυπριακής πλοιοκτήτριας –ναυτιλιακής  εταιρείας, της Ατμοπλοϊκής Εταιρείας Λεμεσού (1905-06).                                                                                                                                                                              Το 1911 διοργάνωσε την πρώτη Παγκύπρια Γεωργική και Βιομηχανική Έκθεση της Κύπρου.  Από τις ευγενέστερες μορφές της Κύπρου αγαπήθηκε και εκτιμήθηκε ακόμα και από τους πολιτικούς του αντιπάλους, οι οποίοι αναγνώρισαν τη μεγαλοσύνη του.     

 Η πόλη των Ιωαννίνων σε ένδειξη ευγνωμοσύνης για τη θυσία του στην απελευθέρωση της, έδωσε το όνομα του σε δρόμο της ενώ πριν δώδεκα χρόνια έστησε και προτομή του στις όχθες της λίμνης της.

 

ΦΩΤΟ 1  Χριστόδουλος Σώζος

ΦΩΤΟ 3 Η Δημοτική Φιλαρμονική με τον μαέστρο της Καλλιγέρη

 

ΦΩΤΟ 4 Ο Δημόσιος Κήπος της Λεμεσού σε καρτ ποστάλ της εποχής.  Στο βάθος διακρίνεται η εξέδρα των συναυλιών που σήμερα στήνεται το πατητήρι στη Γιορτή του Κρασιού και ένα από τα αγάλματα.

 

ΦΩΤΟ 5 Αγάλματα στον Κήπο. Στη φωτογραφία διακρίνεται ο ίδιος ο Σώζος με συνεργάτη του να καμαρώνει τα έργα κατασκευής του Δημ. Κήπου.

 

ΦΩΤΟ 6 Από τη τελετή των αποκαλυπτηρίων της προτομής του στην όχθη της λίμνης των Ιωαννίνων.

ΟΙ ΔΗΜΑΡΧΟΙ ΛΕΜΕΣΟΥ ΚΑΙ ΤΟ ΕΡΓΟ ΤΟΥΣ

                             Ζήνων Αλέκος 1920-1926 και 1927-1930

Έβδομος  στη σειρά Δήμαρχος Λεμεσού (όγδοη δημαρχία από την Αγγλοκρατία) είναι ο δικηγόρος Αλέκος Ζήνων.

Ο Ζήνων γίνεται Δήμαρχος με την είσοδο της δεύτερης δεκαετίας του 20ου αιώνα μιας ταραγμένης πολιτικά και οικονομικά, για την Κύπρο και τον ελληνισμό γενικότερα δεκαετίας, που θα σηματοδοτήσει και τις επόμενες δημαρχίες και θα τις πολιτικοποιήσει πλέον έντονα.

Οι εκλογές του 1920 γίνονται στο κλίμα του εθνικού διχασμού βενιζελικών και βασιλικών και ο Ζήνων κερδίζει τον πολιτευτή Ν. Κλ. Λανίτη που κατεβαίνει στις εκλογές με τη σημαία των βενιζελικών. Επανεκλέγεται και για την επόμενη θητεία 1923-26. Να υπενθυμίσουμε ότι η θητεία τότε ήταν τριετής μέχρι το  1930 που καθιερώθηκε η πενταετής.

Στις  δύο πρώτες του θητείες 1920-26 ο Ζήνων φροντίζει για τη διαπλάτυνση  και επισκευή των στενών τότε δρόμων της πόλης καθώς και για τον καλλωπισμό και την καθαριότητα της. Αγοράζει αυτοκίνητο καταβρεχτήρα των δρόμων και ατμοκίνητης  αντλίας για το δημόσιο κήπο, ενώ στις σοβαρές προσπάθειες του βάσει καταρτισθέντος σχεδίου για βελτίωση της υδατοπρομήθειας με μεταφορά νερού από τον Μέσα Ποταμό και τη Γερμασόγεια  προσκρούει στην άρνηση της αποικιοκρατικής κυβέρνησης  για δανειοδότηση του.

Βελτιώνει σημαντικά τις δημοτικές προσόδους και αγοράζει διάφορα παραλιακά κτίρια για επέκταση της προκυμαίας. Κατασκευάζει γέφυρα και νέο φράγμα  πάνω στη παλιά κοίτη του ποταμού Γαρύλλη ενώ κατορθώνει να αποσβήσει και διάφορα ογκώδη δάνεια του Δήμου.

Δυο σημαντικά έργα τελειώνουν και λειτουργούν κατά τα χρόνια αυτά, έστω και μη δημοτικά: τελειώνει και λειτουργεί το πρώτο κυβερνητικό νοσοκομείο της πόλης ( νυν επαρχιακή διοίκηση), αφού μέχρι τότε τα νοσοκομεία λειτουργούσαν ως δημοτικά και ο έργο του εναερίου σιδηροδρόμου, του μεγαλύτερου μέχρι τότε εναερίου σιδηροδρόμου παγκοσμίως, για μεταφορά του μεταλλεύματος του αμιάντου από το Τρόοδος στη Λεμεσό και από εκεί σε όλο τον κόσμο.

Οι εκλογές του Μαρτίου του 1926 γίνονται και πάλιν μέσα σε έντονο κλίμα πολιτικών αντιπαραθέσεων και φανατισμού. Πρωτοεμφανίζεται στην πολιτική κονίστρα ο Χριστόδουλος Χατζηπαύλου που καταφέρνει να κερδίσει τον Αλέκο Ζήνωνος. Για πρώτη φορά παρουσιάζονται και οι υποψήφιοι του Κουμμουνιστικού Κόμματος Κύπρου, (που λίγους μήνες μετά, τον Αύγουστο του 1926, είχε και επίσημα δημιουργηθεί ), με υποψήφιους τους ράπτες  Παναγιώτη  Μυρμιδώvη , Χρίστο  Σαββίδη  και τον σιδηρουργό  Σπύρo Μηνά. Η εθνικόφρονα μάλιστα εφημερίδα «Ελευθερία» της Λευκωσίας γράφει για τις υποψηφιότητες αυτές: «Η ωραία αυτή χειρονομία των εργατών πολύ μας συγκινεί, διότι ούτω ελπίζεται να αντιπροσωπευθή και η μεγάλη μάζα των εργατών τόσον εις το δημοτικόν  συμβούλιον  όσον  και εις την εφορείαν  των σχολείων».

Το κλίμα των δημοτικών αυτών εκλογών μας το δίνει και πάλιν η εφημερίδα Ελευθερία με άλλο δημοσίευμα της που λέει ανάμεσα σε άλλα σε ανταπόκριση της από τη Λεμεσό:

"Όσω πλησιάζουν αι ημέραι των δημοτικών εκλογών τόσω oξύvoνται τα πράγματα, η πόλις μας δε παρουσιάζει αληθινόν ηφαίστειον. Άνθρωποι βιoπαλαισταί, oικoγενειάρχαι, εγκαταλείψαντες τας εργασίας των oμιλoύν δι' όλης της ημέρας περί εκλoγών περιστoιχίζoντες τα γραφεία των υποψηφίων αμφοτέρων των μερίδων με την πρόθεσιν πάντoτε να επωφεληθούν της ευκαιρίας. Κάθε δε ξένoς επισκεπτόμενoς τας ημέρας αυτάς την πόλιν μας, δεν βλέπει την ώραν του να την εγκαταλείψη όσoν τo δυνατόν ενωρίτερoν από τo oικτρόν και αλγεινόν θέαμα που παρουσιάζει αύτη, η οποία εσεμνύνετo ότι κατείχε τα πρωτεία της προόδου και του πολιτισμού".

Για όλα αυτά όμως, τη μεσολαβήσασα δημαρχία Χατζηπαύλου 1926-27, καθώς και  τη δεύτερη δημαρχία, 1927-30 του Αλέκου Ζήνωνος θα μιλήσουμε στο επόμενο.  

Φωτογραφίες

 ΑΛΕΚΟΣ ΖΗΝΩΝ

1. Το Εργατικό Κέντρο Λεμεσού το 1926, που εκπροσωπείται για πρώτη φορά στις εκλογές του 1926
2.  Η προκυμαία Λεμεσού επί δημαρχίας Αλ. Ζήνωνος
3. Το πρώτο κυβερνητικό νοσοκομείο Λεμεσού εγκαινιάζεται τον Φεβρουάριο 1923 στην παρουσία του Κυβερνήτη της Κύπρου.

4    και 4 Β.  Ο εναέριος λειτουργεί το 1923 σε σχέδια και κατασκευή ιταλών μηχανικών

Δημαρχία Σπύρου Ι. Αραούζου 1914-1920

 

Έκτος στη σειρά Δήμαρχος Λεμεσού (έβδομη δημαρχία από την Αγγλοκρατία) είναι έμπορος, ναυτιλιακός πράκτορας, άνθρωπος με πνευματικά και πολιτικά ενδιαφέροντα υπήρξε μέλος του Νομοθετικού Συμβουλίου, του Εκτελεστικού Συμβουλίου και μέλος του Εθνικού Συμβουλίου Σπύρος Ι. Αραούζος. Εκλέχθηκε το 1914 και παρέμεινε στο αξίωμα αυτό μέχρι το 1920(Το 1917 ανανεώνεται η θητεία του ουσιαστικα χωρίς ανθυποψήφιο). Διαδέχθηκε τον Μιχαήλ Ηρ. Μιχαηλίδη (αδελφό της συζύγου του Ευτέρπης), ο οποίος μάλιστα αποσύρθηκε υπέρ του πριν λήξει η δική του θητεία. Ο Σπύρος Αραούζος ήταν εξ άλλου παππούς του πρώην Πρόεδρου της Κυπριακής Δημοκρατίας Σπύρου Κυπριανού και πατέρας του πρώτου υπουργού Εμπορίου της Κυπριακής Δημοκρατίας Ανδρέα Αραούζου.

Ένα από τα σημαντικότερα έργα της δημαρχίας του ήταν η συνέχιση και αποπεράτωση της νεας προκυμαίας μέχρι της οικίας Ουίλφιδ (σημερινό Κοντινεντάλ), ενώ αίτημα του Δήμου για επέκταση της μέχρι το τότε «Ακταίον» (απέναντι από τη σημερινή Πρυτανεία του ΤΕΠΑΚ) συνάντησε την άρνηση της αγγλικής αποικιοκρατικής κυβέρνησης για δανειοδότηση του έργου. Παράλληλα γίνεται η διαπλάτυνση της μεγάλης αποβάθρας ,κατασκευάζεται  μια ακόμη μικρότερη ανατολικότερα της και ασφαλτοστρώνεται και  επεκτείνεται ο ηλεκτροφωτισμός του παραλιακού δρόμου ενώ παράλληλα επεκτείνεται ο ηλεκτροφωτισμός και σε πολλά ιδιωτικά υποστατικά.

Με ρυμοτομίες και απαλλοτριώσεις ιδιωτικών κτηρίων γίνονται ριζικές  επισκευές και διαπλατύνσεις δρόμων (σχηματίζεται για παράδειγμα δια απαλλοτριώσεων η οδός Καραϊσκάκη και η οδός Μακεδονίας , σήμερα Ανεξαρτησίας) και ασφαλτώνονται η οδός Ελευθερίας, κύριος τότε εμπορικός δρόμος και πολλοί  άλλοι.

Σημαντικό έργο της Δημαρχίας Αραούζου ήταν και η ανέγερση- σε σχέδια του ελλαδίτη αρχιτέκτονα Ζαχαρία Βόνδα- της μεγάλης Δημοτικής Αγοράς που τελειώνει και εγκαινιάζεται τον Απρίλιο του 1918, σε αντικατάσταση των δυο μικρότερων που υπήρχαν μέχρι τότε η μία στην Πλατεία της Κουνναπιάς (όπου μετέπειτα ανεγέρθηκε η μικρή Δημοτική Αγορά, σήμερα θέατρο Ένα) και η άλλη στην Αγίου Ανδρέου.

Με δωρεά του κτηρίου από τον Στέφανο Λανίτη δημιουργεί το Δημοτικό Φτωχοκομείο και αναδομεί τον Δημόσιο Κήπο δημιουργώντας εκεί και πτηνοτροφείο, πρόδρομο του Ζωολογικού Κήπου.

Επισκευάζεται το καταστραφέν φράγμα του ποταμού Γαρύλλη για προστασία από τις συχνές και καταστροφικές πλημμύρες που μάστιζαν τότε την πόλη και βελτιώνει το δίκτυο υδατοπρομήθειας.

Ακόμα- στον τομέα του πολιτισμού- την  πρωτομαγιά  του 1914, ο φιλοπρόοδος Δήμαρχος Σπύρος Αραούζος, με τη συμβολή και των επίσης φιλοπρόοδων συμπολιτών του , καθιερώνει, για πρώτη φορά καλά οργανωμένη  γιορτή των λουλουδιών- που αν και προϋπήρχε ως θεσμός δεν γινόταν εντούτοις πάνω σε οργανωμένη βάση -και υπό την ευθύνη μάλιστα του Δήμου. Η πρωτεύουσα Λευκωσία ακολούθησε δεύτερη μερικά χρόνια μετά, το 1919. Η  εφημερίδα «Αλήθεια» της Λεμεσού ημερομηνίας 2 Μαΐου 1914 γράφει σχετικά ανάμεσα σε άλλα :

« Η Πρωτομαγιά εορτάσθη χθες όσον ουδέποτε άλλοτε πανηγυρικώς. Συνεδιάσθη δε όλη η εορτή των ανθέων με τον πρακτικόν σκοπόν της στηρίξεως της Φιλαρμονικής.

Διοργανώθη ούτω εορτή εις τον Δημόσιον Κήπον όπου ευγενείς κυρίαι και χαριτωμέναι δεσποινίδες ανέλαβαν να πωλούν υπέρ της Μουσικής γλυκίσματα και άνθη.

Με αυτά και άλλα έργα της Δημαρχίας Αραούζου,  η Λεμεσός ( από τότε…), εξελίσσεται ως «η ωραιότερη και καθαρότερη απ όλες της πόλεις» της Κύπρου, όπως γράφει τον Γεννάρη του 1919 και ο τότε Άγγλος Κυβερνήτης, Malc Stevenson.

Φωτογραφίες

1. Σπύρος Ι Αραούζος  
2. Η οδός Αγία Ανδρέου στην εποχή της Δημαρχίας Σπ Αραούζου
3. Ο δρόμος με τις Καμάρες και στο βάθος η Πλατεία της Κουνναπιάς     
4. Η ομώνυμη Πλατεία και η είσοδος της μεγάλης Δημοτικής Αγοράς
5. Ανθεστήρια στον Δημοτικό Κήπο Λεμεσού
6. Η Δημοτική Φιλαρμονική με μαέστρο τον Γεώργιο Χουρμούζιο

ΟΙ ΔΗΜΑΡΧΟΙ ΛΕΜΕΣΟΥ ΚΑΙ ΤΟ ΕΡΓΟ ΤΟΥΣ

 Δημαρχεία Μιχαήλ  Η. Μιχαηλίδη. 1913 — 1914

Πέμπτος στη σειρά Δήμαρχος Λεμεσού (έκτη δημαρχεία από την Αγγλοκρατία) γίνεται κάτω από τραγικές συνθήκες. O Μιχαήλ (αποκαλούμενος και Μίχαλος) Ηρακλή Μιχαηλίδη διαδέχεται σε πρόωρες εκλογές τον Χριστόδουλο Σώζο που η θητεία του διακόπηκε πριν λήξει, λόγω του απρόοπτου και ηρωικού θανάτου του αφού όντας εν ενεργεία Δήμαρχος πέφτει μαχόμενος όπως είδαμε στο προηγούμενο τεύχος, παρά το Μπιζάνι αγωνιζόμενος στη πρώτη γραμμή για την απελευθέρωση των Ιωαννίνων.

Ο Μιχαηλίδης παραλαμβάνει μια προηγούμενη λαμπρή δημαρχεία και συνεχίζει  πολλά έργα δρομολογημένα ήδη που τα προωθεί και υλοποιεί με επιτυχία, με τα οικονομικά του Δήμου αρκετά ανθηρά.

Φυσικά αποφασίζεται με πάνδημο έρανο όλων των λεμεσιανών,  και η ανέγερση προτομής του ήρωα προκατόχου του που κοσμεί μέχρι σήμερα τον  Δημόσιο Κήπο  και μνημείου λεμεσιανών πεσόντων στους βαλκανικούς πολέμους  στο προαύλιο της Αγίας Νάπας, που ανατίθενται στον διαπρεπή αθηναίο γλύπτη Γιάννη  Δημητριάδη.

Επί δημαρχείας του κωδικοποιούνται  επίσης οι Δημοτικοί Κανονισμοί  που βάζουν τάξη σε πολλά πράγματα στην πόλη.

Ένα όμως από τα σημαντικότερα όμως έργα που δρομολογήθηκαν επί της δημαρχείας του ήταν η ανακατασκευή του παραλιακού μετώπου της πόλης με τη δημιουργία του πρώτου τμήματος της προκυμαίας, η οποία ξεκινούσε από το Διοικητήριο τότε, Τελωνείο αργότερα,     ( σημερινό μικρό λιμάνι), μέχρι της «Οικίας Ουίνφιλντ» ( σήμερα ξενοδοχείο Κοντινεντάλ) με δαπάνη 1800 λιρών για απαλλοτριώσεις και κατεδαφίσεις κτηρίων και κατασκευαστικά έξοδα, ποσό τεράστιο για τα μέτρα της εποχής. Μεγάλο μέρος του μόλου αυτού χρησιμοποιείτο για πολλά χρόνια όχι για ψυχαγωγία ή περίπατο αλλά ως χώρος προσωρινής αποθήκευσης των εμπορευμάτων που διακινούντο από την μεγάλη αποβάθρα.

Παράλληλα  γίνεται η διαπλάτυνση της μεγάλης αυτής αποβάθρας για καλύτερη διεξαγωγή του εισαγωγικού και εξαγωγικού εμπορίου και η κατασκευή δεύτερης, μικρότερης αποβάθρας με ξύλινες ράγιες πάνω στις οποίες κυλούσαν τα βαρέλια του κρασιού που τα έριχναν στη θάλασσα και τα έσερναν μέχρι τα πλοία για εξαγωγή. Βέβαια σύμφωνα με τις εφημερίδες της εποχής επιτακτικό αίτημα του Δήμου και των λεμεσιανών τότε ήταν καλύτερα να κατασκευασθεί λιμενοβραχίονας, ως ένα υποτυπώδες λιμάνι παρά προκυμαία. Όμως οι άγγλοι θεώρησαν υπερβολική την δαπάνη των 70.000 λιρών που απαιτούσε το έργο σύμφωνα με μελέτη που υπέβαλε «σοβαρός Οίκος του Πορτ-Σάϊτ.»

Επί δημαρχείας Μιχαηλίδη επεκτείνεται ο ηλεκτροφωτισμός της πόλης στου δρόμους αλλά και σε ιδιωτικά υποστατικά ενώ, σύμφωνα και πάλιν με τις εφημερίδες της εποχής, καθυστερούσε ακόμα αυτό να γίνει στα κυβερνητικά κτήρια ( Διοικητήριο, Ταχυδρομείο κ.λ.π.) καθώς και στο Δημοτικό Νοσοκομείο που εξακολουθούσαν να φωτίζονται πάντα με λάμπες πετρελαίου!

Άρχισε η ασφαλτόστρωση των κυριότερων δρόμων της πόλης ( παραλιακός και Αγίου Ανδρέου) και η επίστρωση με «τσακκιλούδιν» και άμμο άλλες κεντρικές οδοί.

Η δημαρχεία του Μιχαήλ Μιχαηλίδη θα μπορούσε επομένως να πει κανείς ότι υπήρξε από τις πιο επιτυχημένες παρόλο που διήρκεσε μόλις λίγο παραπάνω από δώδεκα μήνες ( η θητεία διαρκούσε τότε τρία χρόνια), γιατί στις επόμενες εκλογές δεν διεκδίκησε επανεκλογή του, παραιτηθείς υπέρ του επόμενου δημάρχου Σπύρου Αραούζου που αναλαμβάνει έτσι χωρίς εκλογές.

Ο Σπύρος Αραούζος- τα έργα της δημαρχείας του οποίου θα δούμε στο προσεχές τεύχος - ήταν  γαμπρός του Μιχαηλίδη αφού παντρεύτηκε την αδελφή του Ευτέρπη Μιχαηλίδου, με την οποία υπήρξε πλατωνικά μεν αλλά σφοδρά ερωτευμένος ο Εθνικός μας ποιητής Βασίλης Μιχαηλίδης που ειρήσθω εν παρόδω ήταν αδελφικός φίλος  του Μιχαήλ Μιχαηλίδη και την γνώριζε από μικρό κοριτσάκι. Σύμφωνα μάλιστα  με την εκδοχή κάποιων μελετητών του έργου του, γι αυτήν γράφτηκε από τον Βασίλη ένα από τα πιο ερωτικά και τρυφερά ποιήματα της κυπριακής λογοτεχνίας, η Ανεράδα. Μια πολύ ενδιαφέρουσα τρυφερή και τραγική συνάμα ιστορία που θα τη δούμε στο μέλλον όταν τελειώσουμε με την ιστορία των Δημάρχων και το   έργο τους…

 

  

ΟΙ ΔΗΜΑΡΧΟΙ ΛΕΜΕΣΟΥ ΚΑΙ ΤΟ ΕΡΓΟ ΤΟΥΣ

                            Ο ήρωας-Δήμαρχος Χριστόδουλος Σώζος 1908-1912

Τέταρτος στη σειρά Δήμαρχος Λεμεσού (προηγήθηκε σε δεύτερη θητεία ο Ιωάννης Καραγεωργιάδης από 1896 μέχρι 1908), μπορεί δίκαια και για πολλούς λόγους να θεωρηθεί ως ο σημαντικότερος μέχρι σήμερα Δήμαρχος Λεμεσού και έχει χαρακτηρισθεί ως ο Μέγας Αναμορφωτής της.
Όπως επισημαίνει και ο καθηγητής της ιστορίας στο Πανεπιστήμιο Κύπρου Πέτρος Παπαπολυβίου: «Στα τέσσερα χρόνια της Δημαρχίας του Σώζου η Λεμεσός άλλαξε πραγματικά όψη και ο Λεμεσιανός πολιτικός αναδείχθηκε ως ο πρώτος Κύπριος Δήμαρχος με όραμα και σχεδιασμό για την πόλη του, αποδεικνύοντας παράλληλα και αξιοζήλευτες ικανότητες για την επιτυχή εισαγωγή θεαματικών καινοτομιών σε μια περιοχή που μόλις εξερχόταν από την Οθωμανική κυριαρχία.»
Και πράγματι με το όραμα που είχε και πραγματοποίησε σε σημαντικά έργα και καινοτομίες για τα δεδομένα της εποχής στα χρόνια της δημαρχίας του Σώζου η Λεμεσός άλλαξε κυριολεκτικά όψη. Επί των ημερών της δημαρχίας του η Λεμεσός γίνεται μια σύγχρονη ευρωπαϊκή πόλη.
Μερικά από τα έργα αυτά είναι:
Ο ηλεκτροφωτισμός της πόλης, πρώτος από τις υπόλοιπες πόλεις της Κύπρου, η έναρξη των έργων για την κατασκευή της προκυμαίας της Λεμεσού, σημαντικά αντιπλημμυρικά έργα που την έσωσαν σε μεγάλο βαθμό από τη μάστιγα των πλημμυρών που την ταλαιπωρούσαν εκατοντάδες χρόνια,
Η κατασκευή νέων δρόμων και επίστρωση όλων των δρόμων της Λεμεσού με άσφαλτο καθώς και η ονομασία όλων των οδών της πόλεως.
Η κατασκευή, ανέγερση καφενείου, δενδροφύτευση και επίπλωση με παγκάκια του Δημοτικού Κήπου που θεωρήθηκε τότε ως ο ωραιότερος της Ανατολής και ο στολισμός του με αγάλματα που εισήγαγε από την Ελλάδα.

Η δημιουργία δημοτικής φιλαρμονικής (1908), υπο την διεύθυνση του Καλλιγέρη, που έδιδε κάθε Κυριακή κονσέρτα μέσα στον Δημ. Κήπο σε ειδικό χώρο που διαμόρφωσε, προσφέροντας ποιοτική ψυχαγωγία τους δημότες του.
Κτίζει επίσης καινούργια αποβάθρα ειδικά για την εξαγωγή οίνων και σταφίδων. Μεριμνά και βάζει αυστηρούς κανονισμούς για την καθαριότητα της πόλης και δημιουργεί σύγχρονο χοιροσφαγείο. Αυστηρός αλλά και δίκαιος, στην εφαρμογή των κανονισμών αυτών και των νόμων δεν δίστασε να οδηγήσει και τον ίδιο τον πατέρα του ακόμα για κάποιο σχετικό παράπτωμα! Επιτυχημένος δικηγόρος και προοδευτικός πολιτευτής διατέλεσε επίσης και βουλευτής αλλά και ρηξικέλευθος επιχειρηματίας. Μαζί με άλλους τρεις προοδευτικούς λεμεσιανούς υπήρξε συνιδρυτής το 1901, της Λαϊκής Τράπεζας Λεμεσού (αρχικά ως Λαϊκό Ταμιευτήριο) και συνέβαλε σημαντικά στη δημιουργία της πρώτης καθαρά κυπριακής πλοιοκτήτριας –ναυτιλιακής εταιρείας, της Ατμοπλοϊκής Εταιρείας Λεμεσού (1905-06). Το 1911 διοργάνωσε την πρώτη Παγκύπρια Γεωργική και Βιομηχανική Έκθεση της Κύπρου. Έβαλε τάξη στα οικονομικά του Δήμου απαιτώντας και επιτυγχάνοντας να χαρισθεί το υπόλοιπο του δανείου για τα αντιπλημμυρικά έργα από την αποικιοκρατική διακυβέρνηση και την ενοποίηση των δανείων του Δήμου. Από τις ευγενέστερες μορφές της Κύπρου, αγαπήθηκε και εκτιμήθηκε ακόμα και από τους πολιτικούς του αντιπάλους, οι οποίοι αναγνώρισαν τη μεγαλοσύνη του. Σε εκείνο όμως που κυρίως διακρίθηκε ο Χριστόδουλος Σώζος και απέδειξε με τον θάνατο του, ήταν ο φλογερός πατριωτισμός του και η αγάπη του για την Κύπρο και την Ελλάδα. Με το ξέσπασμα των Βαλκανικών Πολέμων και όντας εν ενεργεία Δήμαρχος, πάει στην Ελλάδα και κατατάσσεται στον ελληνικό στρατό ως εθελοντής. Παρά την πρόταση του Βενιζέλου να τον τοποθετήσει στο Επιτελείο στην Αθήνα, αρνείται και απαιτεί να σταλεί ως απλός στρατιώτης στην πρώτη γραμμή του μετώπου. Στις μάχες για την απελευθέρωση των Ιωαννίνων , στο Μπιζάνι, πέφτει ηρωικά μαχόμενος από τούρκικο βόλι και προσφέρει με τη θυσία του άλλη μια υπερήφανη παγκύπρια και πανελλήνια πρωτιά στην αγαπημένη του πόλη τη Λεμεσό: γίνεται ο πρώτος και μόνος Δήμαρχος που πέφτει μαχόμενος σε μάχη ως απλός στρατιώτης. Ο εθνικός μας ποιητής Βασίλης Μιχαηλίδης, εμπνεόμενος από την ηρωική του θυσία γράφει και του αφιερώνει το ακόλουθο ποίημα:
ΕΙΣ ΤΟΝ ΗΡΩΪΚΩΣ ΠΕΣΟΝΤΑ ΧΡ. ΣΩΖΟΝ
Τζαί πκοια μάνα, Χριστόπουλε,
στο μνήμα σων να κλάψη;
πκοια μάνα την καντήλαν σον
εν νάρτη να την άψη;
τζαι πκοια κοπέλλα λίβανον
εν νάρτη να καπνίση,
το μνήμα σου τριαντάφυλλα
τζι αθθούς να το ραντίσει;
Πκοιά λιερή το Σάββατον
στους λας εν να θωρκέται
γονατιστή στο μνήμα σου
να πικρανακαλιέται;
Αχ! Σώζο, επολέμησες
μιάλην να δης Ελλάδαν
η δάφνη έshει μυρωδκιάν
αμμάshει κ'αι πικράδαν.
Έshει παντού η δάφνη σου
τους τόπους μυρισμένους,
αμμά εμάς η πίκρα της
έshει μας ψατζιεμένους.
Συγχώρα μου που άρκησα
τραούδι να σου γράψω
εν ηξέρω το μνήμα σου
νάρτω τζαι τζει να κλάψω.

Το κείμενο που ακολουθεί «αλιεύθηκε» από το διαδίκτυο , είναι αγνώστου προελεύσεως και το αναδημοσιεύω με κάθε επιφύλαξη…
«…Tο 1902 εξεπονήθη, εις ανώτατον επίπεδον, μυστικόν σχέδιον Βρεταννίας και Εβραίων περί εποικισμού της Κύπρου υπό Εβραϊκών οικογενειών, ώστε εντέχνως εξοριζομένων των Ελλήνων κατοίκων της, να καταστεί πατρίς των Εβραίων, εν πρώϊμον Ισραήλ! Και τούτο, ενώ ουδέ ίχνος Εβραίων υπήρχεν εν Κύπρω. Την 23.10.1902 επραγματοποιήθη συνάντησις, εν Λονδίνω, μεταξύ του υπουργού Αποικιών Ιωσήφ Τσάμπερλαιν και του προφήτου του Σιωνισμού Τεοντόρ Χέρτσλ. Συνεζητείτο να δοθεί η Ουγκάντα ή η Κύπρος προς εποικισμόν των Εβραίων. Ο Τσάμπερλαιν –όπως γράφει ο Χέρτσλ- του είπεν ότι αν διέρρεε τοιούτο σχέδιον, θα εξέσπα θύελλα εις την Κύπρον. Ο συνομιλητής του τον καθησύχασεν εβραϊκώ τω τρόπω. Του είπεν ότι δεν κοινοποιούνται όλα εις την πολιτικήν. Και του ανέπτυξε το σχέδιόν του. Θα επεχειρείτο να πεισθούν οι Κύπριοι να ζητήσουν οι ίδιοι τον εποικισμόν, πειθόμενοι δια χρυσών λιρών. Θα απέστελλε δωδεκάδα μυστικών πρακτόρων του δια να τους πείσουν! Και κατέληξε: «Οι Μουσουλμάνοι θα φύγουν και οι Έλληνες θα πωλήσουν προθύμως τας γαίας των, εις καλήν τιμήν, και θα μεταναστεύσουν εις Αθήνας και Κρήτην».
Το σχέδιον δεν υπήρχεν απλώς. Ήρχισε να εφαρμόζεται! Εβραίοι ήρχισαν να αγοράζουν μεγάλας εκτάσεις και να εγκαθίστανται. Πρώτος αντέδρασεν ο Χριστόδουλος Σώζος, δήμαρχος και βουλευτής Λεμεσού, πρώτος δε δικηγόρος. Συνήγειρε τον λαόν. Διοργανώθησαν τότε αντιεβραϊκά συλλαλητήρια, εν Κύπρω και εν Αθήναις και το σχέδιον απετράπη. Εν τούτοις, η προσπάθεια επανελήφθη το 1920. Σώζονται ακόμη αι λιθόκτιστοι οικίαι και αποθήκαι των Εβραίων εις Φασούρι, Πυρόϊ, Τύμπου και αλλαχού.
Ο ανατινάξας το σιωνιστικόν σχέδιον ήτο ο λαμπρός ήρως του Μπιζανίου, ο οποίος έπεσεν την 6.12.1912, η μεγάλη Εθνική μορφή της Κύπρου Χριστόδουλος Σώζος…»

 Αγάλματα στον Κήπο. “Αι εικόνες παριστώσι θέας του εν Λεμεσώ Δημοσίου Κήπου εκ φωτογραφιών ληφθεισών υπό του κυρίου Φωσκόλου”. [Κυπριακή Εφημερίς, Ιούλιος 1909]. Ένα από τα δύο άτομα που εικονίζονται στη φωτογραφία είναι κατά πάσα πιθανότητα (καθήμενος), ο Χρ. Σώζος.

ΟΙ ΔΗΜΑΡΧΟΙ ΤΗΣ ΛΕΜΕΣΟΥ ΚΑΙ ΤΟ ΕΡΓΟ ΤΟΥΣ

Δημοσθένη Χατζηπαύλου 1887 — 1896.

Ο τρίτος στη σειρά Δήμαρχος Λεμεσού ο Δημοσθένης Χατζηπαύλου διαδέχθηκε τον Ιωάννη Καραγεωργιάδη μετά την πρώτη του θητεία (1885-1887) από το 1887 μέχρι το 1896 για να τον διαδεχθεί και πάλιν στη συνέχεια ο Ιωάννης Καραγεωργιάδης στην δεύτερη του θητεία ως τέταρτος στη σειρά Δήμαρχος Λεμεσού από το 1896 μέχρι το 1908 όπως είδαμε και στο προηγούμενο τεύχος.

Γεννήθηκε το 1845 και πέθανε το 1915 και ήταν γιος του Χριστοδουλή του Χατζηπαυλή από τη Συλίκου που ίδρυσε τον αρχαιότερο εμπορικό οίκο εμπορίας κρασιού στη Λεμεσό και της Εσθήρος το γένος Δημητρίου Κακαθύμη της μεγάλης και αριστοκρατικής οικογενείας της Λεμεσού της εποχής.

Από νεαρή ηλικία εγκαταστάθηκε στην Αίγυπτο επιδοθείς και επιδόθηκε με επιτυχία στο εμπόριο. Επέστρεψε όμως στην γενέτειρα του όπου μαζί με τον αδελφό του Δημήτριο Χατζηπαύλου ίδρυσε το πρώτον εργοστάσιο οίνων και οινο¬πνευμάτων της Κύπρου.

Το Δημοτικό Συμβούλιο Λεμεσού. Στο κέντρο ο Δημοσθένης Χατζηπαύλου και στα αριστερά ο τούρκος αντιδήμαρχος Χατζηχαβούζ. Ανάμεσα στους δημοτικούς συμβούλους ο εκδότης της Αλήθειας Αρ. Παλαιολόγος, ο μετέπειτα Δήμαρχος Σπύρος Αραούζος, ο μεγαλέμπορος Γεώργιος Ρωσσίδης και ο Χουσεΐν Αγάς.

Η κυριότερη δράση της Δημαρχείας Χατζηπαύλου επικεντρώθηκε στις επιδιορθώσεις των άθλιων δρόμων της πόλης, στις επιδιορθώσεις του προ¬χώματος της Βαθειάς, στην σύνταξη κανονισμών για ανέγερση οικο¬δομών και που με αυτούς αρχίζει και μία αρκετά καλή ρυμοτομία της πόλης. Προχώρησε επίσης στην ανόρυξη φρεάτων για την βελτίωση και επαύξηση του νερού της πόλης τοποθετώντας συγχρόνως καταλλήλους σωλήνες στις κυριότερες οδικές αρτηρίες.

Η παραλία της Λεμεσού στα χρόνια της   δημαρχείας του Δ. Χατζηπαύλου

Αξιοσημείωτα είναι ακόμα επί δημαρχείας του και τα αντιπλημμυρικά έργα του Γαρίλλη και η δενδροφύτευση των προχωμάτων του. Η μεγάλη πλημμύρα που έγινε στη Λεμεσό το 1894 δημιούργησε πολλά και σοβαρά κοινωνικά και οικονομικά προβλήματα στους δημότες του, γι αυτό και δημιούργησε και προέδρευσε ειδικής επιτρο¬πής προς λήψη δραστήριων μέτρων για ανακούφιση των πολλών παθόντων με εράνους και εισφορές.

Μια άλλη επιτροπή που δημιούργησε επίσης και προέδρευε είχε την μέριμνα της ανοικοδόμησης του καλλιμάρμαρου,«περικαλλούς» (όπως τον απεκάλεσαν) καθεδρι¬κού ναού Αγίας Νάπας Λεμεσού.

Επί δημαρχείας του πραγματοποιήθηκε ένα σημαντικό γεγονός, σταθμός στην ιστορία της πόλης και από τα σημαντικότερα στην ιστορία του κυπριακού αθλητισμού: διοργανώθηκαν οι Α΄ Παγκύπριοι Αγώνες στίβου τον Φεβρουάριο του 1896 στην χωράφα του Χρυσοστομίδη, εκεί που αργότερα δημιουργήθηκε ο Δημόσιος Κήπος, από τον νεοσύστατο τότε ΓΣΟ ( 1892). Στους αγώνες αυτούς προκρίθηκε ο Αναστάσιος Ανδρέου του ΓΣΟ να συμμετάσχει στους Α΄ Ολυμπιακούς αγώνες της Αθήνας της ίδιας χρονιάς με τα εθνικά χρώματα της Ελλάδας.

Ο Εθνικός ποιητής της Κύπρου Βασίλης Μιχαηλίδης σε ένα σατιρικό του ποίημα με τίτλο, «Της πόλεως το Δημαρχείον με το πτωχότατον ταμείον», που δημοσίευσε στην σατιρική του εφημερίδα «Διάβολος» με ημερομηνία 16 Μαρτίου 1888, την οποία εξέδωσε την χρονιά εκείνη, δίνει μια ανάγλυφη εικόνα τόσο του έργου του Δ. Χατζηπαύλου όσο και της εν γένει κατάστασης στην πόλη αλλά και τις κάποιες... «ευωδιαστές» συνήθειες των λεμεσιανών της εποχής:

«Λαμπρά το Δημαρχείον μας εφέτος προοδεύει

όποιος ελθή 'ς την πόλιν μας την βλέπει και ζηλεύει

δυο δρόμους βλέπεις παλαιούς μονάχα πλακωμένους

τους άλλους όλους βλέπεις τους μακαδαμοστρωμένους,

και περπατάς ελεύθερα και δίχως να σκόνταψες

και δίχως τα παπούτσια σου διόλου να τα βλάψης

εις οποίον δρόμον κι' αν βρεθής και μάτια να μην έχης

αν θες ακόμα και τρεχτός να τον περάσης τρέχεις,

απ΄ το «Καφέ Βικτώρια» μέχρι Νοσοκομείου

βλέπεις την φιλοκάλιαν γυμνήν του Δημαρχείου.

Αυτός ο δρόμος κάλλιστα εσχάτως επαστρέφτη,

τον βλέπεις καθαρώτατον και λείον σαν καθρέφτη,

βλέπεις δεξιά κι αριστερά δενδράκια φυτευμένα

και όλα με καλαμωτούς χιτώνας φορεμένα,

βλέπεις τα πεζοδρόμια γραμμή σαν γαϊτάνι

κι' ο πιο τυφλός πάνω 'ς αυτά το βήμα του δεν χάνει

και αν σου τύχη το πιοτό ποτέ να σε ζαλίση

κι αν είσαι τύφλα ή στουππί ή μ' αγγλικό μεθύσι

που νάναι το κεφάλι σου διακόσες τρεις οκάδες,

όπου ν΄ αξίζεις εκατό και χίλιους μασκαράδες

να μην ξέρεις που βρίσκεσαι να μην ξέρεις τι κάνεις,

σ΄ αυτόν τον δρόμον φίλε μου τα πόδια σου δεν χάννεις,

ενώ αυτόν τον δρόμον, πριν του μακαδαμισμού του

και πριν αυτού του λούσου του κι αυτού του στολισμού του,

δεν τον επέρνας αβλαβής ποτέ σου περπατώντα,

έπρεπε νάσαι πτερωτός για να περνάς πετώντα.

Οι δρόμοι έγειναν λαμπροί της πόλεως μας όλοι

κ' εις την καθαριότητα τους τρέμει κι η πανώλη

όλοι εδιορθώθησαν κι οι πιο μικροί δρομίσκοι

ανωμαλίαν πουθενά κανένας δεν ευρίσκει

εις κάποια μέρ' απόκεντρα κι εις όποιαν τύχη ώρα

κάποια μέρη απαντάς ολίγον μυροφόρα

που είνε καθαρτήρια φρικτά της ατμοσφαίρας

ειν όπλα αντιτυφικά και κατά της χολέρας

είν΄ ουρικών φωσφορικών αλάτων και οξέων

αέριον οξύτατον και βρώμων και βρωμέων

που ερεθίζει φοβερά της μύτης το στομάχι

κι είνε πολύ ωφέλιμον λαμπρόν για το συνάχι

γιατ΄ έχει μίαν μυρωδιά σαν είδος αμμωνίας

και είν΄ εγγόνι γνήσιον της αδιακρισίας•

εις τούτο όμως δεν πταίει θαρρώ το Δημαρχείον

διότι δεν πρέπει γιαυτό να σβύση το ταμείον

και την περιουσίαν του να την πούληση όλην

και χίλιους ουροφύλακας να βάλη μεσ' την πόλιν.

Νοσοκομείον και βαθιαίς, φανάργια και σφαγεία

διατηρούνται κάλλιστα από την Δημαρχία

και είνε όλα καθαρά και δεν υπάρχει βρώμα

φρενοκομείον μοναχά δεν έκτισεν άκομα

αλλά με την ύπομονην κι' αυτό θα μας το κτίση

πρέπει στερλίνες άφθονες γι αυτό να δαπανήση

γιατί θα γείν' ευρύχωρον να μας χωρέση όλους

και θυρωρούς και φύλακες να βάλη τους διαβόλους.»

ΟΙ ΔΗΜΑΡΑΧΟΙ ΤΗΣ ΛΕΜΕΣΟΥ ΚΑΙ ΤΟ ΕΡΓΟ ΤΟΥΣ

Φωτογραφία της Λεμεσού από τον Foscolo την εποχή της Δημαρχείας Καραγεωργιάδη

Ιωάννης Καραγεωργιάδης 
 (1885-1887 και 1896-1908) ένας διανοούμενος Δήμαρχος


Του Τίτου Κολώτα  Ερευνητή της Ιστορίας της Λεμεσού

Δεύτερος στην ιστορία της Λεμεσού Δήμαρχος ήταν ο γιατρός Ιωάννης Καραγεωργιάδης. Ο Καραγεωργιάδης υπήρξε πολύπλευρη προσωπικότητα -μια από τις σημαντικότερες της σύγχρονης ιστορίας της Λεμεσού- λόγιου διανοούμενου, επιστήμονα, ποιητή, θεατρικού συγγραφέα και πολιτικού. Πολύγλωσσος και εγκυκλοπαιδικότατος, γι αυτό τον αποκαλούσαν και ιατροφιλόσοφο.

Από τους πρώτους κύπριους θεατρικούς συγγραφείς έγραψε τα δράματα «Κύπρος δούλη» και «Ιουστινιανός και Θεοδώρα» (1898) και την κωμωδία «Ατλαντίς» (1923) και μεταφράσεις ποιημάτων από την ευρωπαϊκή ποίηση όπως το, «Ό απολεσθείς Παράδεισος» του J. Milton.

Σπούδασε ιατρική στην Αθήνα όπου αναγορεύθηκε και σε διδάκτορα και μετεκπαιδεύτηκε στο Παρίσι. Υπήρξε και ένας από τους πρώτους φαρμακοποιούς της Κύπρου αφού οι λιγοστοί γιατροί της εποχής έκαναν τότε και τους φαρμακοποιούς ετοιμάζοντας συνήθως μόνοι τους και τα φαρμακευτικά τους παρασκευάσματα. Σε πολλά μάλιστα ευρωπαϊκά ιατρικά συνέδρια κορυφαίων επιστημόνων ανεγνώσθησαν επιστημονικές ανακοινώσεις του.

Στον πρώτο του γάμο ο Καραγεωργιάδης παντρεύτηκε την ελλαδίτισσα , βαυαρικής καταγωγής Αρσακειάδα και διευθύντρια του παρθεναγωγείου Λεμεσού Ελένη Έβερτ αδελφή του Μιλτιάδη Έβερτ παππού του πρώην αρχηγού της Ν. Δημοκρατίας Μιλτιάδη Έβερτ του νεώτερου. Ο αδελφός της Ελένης, Μιλτιάδης, ήλθε μαζί της στη Λεμεσό όπου τέλειωσε το εδώ ελληνικό σχολείο. Η Ελένη πέθανε πολύ νέα, γύρω στα 35 της, χαρίζοντας του δύο παιδιά. Παντρεύτηκε στη συνέχεια την λεμεσιανή Ιφιγένεια Σιβιτανίδη και απόκτησε (εξ υιοθεσίας) την κόρη του Αλεξάνδρα μετέπειτα Κίρζη.

Ιδρυτής στην Κύπρο του Ελλη¬νικού Τεκτονισμού, ίδρυσε στη Λεμεσό την πρώτη κυπριακή στοά «Ζήνων» (1893) και έφερε τον τεκτονικό βαθμό του 33ου. Υπήρξε Πάρεδρο μέλος Ύπατου Τεκτονικού Συμβουλίου τής Ελλάδος για σειρά ετών, ως και μέ¬γας επιθεωρητής των κυπριακών στοών των υπαγο¬μένων εις την Μεγάλη Ανατολή της Ελλάδας.

Υπήρξε Δήμαρχος σε δύο διαφορετικές περιόδους από το 1885 μέχρι το 1887 και από το 1896 μέχρι το 1908.

Το 1891 ο πληθυσμός της Λεμεσού αριθμεί 7388 ψυχές από τους οποίους 5572 χριστιανοί και 1816 Οθωμανοί, με ταυτόχρονη αύξηση της «αστικής και μεσαίας τάξης», ως αποτέλεσμα της εισαγωγής νέων επαγγελμάτων και της μόρφωσης των νέων, καθώς και της «εργατικής τάξης» που δημιουργείται με την παράλληλη βιομηχανοποίηση.

Η ανάπτυξη της πόλης τα χρόνια αυτά σημειώνει αλματώδη άνοδο και καταλαμβάνει πρωτεύοντα ρόλο στην οικονομική, κοινωνική και πολιτισμική ανάπτυξη της Κύπρου. Στη Λεμεσό δημιουργούνται τότε οι πρώτες βιομηχανίες του νησιού, όπως κρασιού, κεραμοποιίας, σιδηρουργεία, μηχανουργεία, καπνοβιομηχανίες, οι μεγάλοι εμπορικοί Οίκοι, Τράπεζες, όπως η Λαϊκή Τράπεζα (Λεμεσού στην αρχή και Κύπρου στη συνέχεια).

Το 1899 φιλοπρόοδοι λεμεσιανοί επιχειρηματίες ιδρύουν τις πρώτες ντόπιες ναυτιλιακές εταιρείες με δικά τους καράβια και το 1905 δημιουργείται από τον Αριστοκλή Πηλαβάκη , τον μετέπειτα Δήμαρχο Χρ. Σώζο και άλλους η πρώτη καθαρά κυπριακή ατμοπλοϊκή εταιρεία της Ανατολικής Μεσογείου με την επωνυμία Ατμοπλοϊκή Εταιρεία Λεμεσού (ΑΕΛ) με δικά της πλοία για να εξυπηρετεί το εμπόριο.

Επί δημαρχίας του Καραγεωργιάδη η Λεμεσός γνώρισε τα σημαντικότερα έργα υποδομής.

Η εξελισσόμενη αστική δομή της πόλης δημιουργεί πρόσθετες ανάγκες για προστασία του παραλιακού μετώπου από τη διάβρωση και τις φουρτούνες της θάλασσας γι αυτό και κατά την πρώτη του δημαρχεία γύρω στα 1885 λαμβάνονται τα πρώτα μέτρα προστασίας της παραλίας και κατασκευάζονται σιδερένιες γλώσσες κατά μήκος της. Συντάχθηκαν και τέθηκαν σε εφαρμογή οι πρώτοι δημοτικοί κανονισμοί. Στη δεύτερη και πιο παραγωγική του θητεία η προσοχή του στρέφεται στη λύση του προβλήματος της ύδρευσης της πόλης και την προστασία της από τις πλημμύρες, δύο διαχρονικά προβλήματα που ουσιαστικά υπάρχουν μέχρι σήμερα... Ο Γαρύλλης μαζί με άλλα ρέματα κατέβαιναν προς την πόλη που πλημμύριζε συχνά, με καταστροφές σε κτίρια, ιδιαίτερα στην τουρκική συνοικία, και επηρέαζαν και το παραλιακό μέτωπο. Γι αυτό και μετά το 1894 κατασκευάστηκε τεχνητή κοίτη που παρέκαμπτε τα τότε όρια της πόλης εκεί που αργότερα ήταν γνωστή ως «η περιοχή του Σουέζ» (από το ομώνυμο καφενείο που βρισκόταν στην λεωφόρο Μακαρίου) στον Άγιο Ιωάννη.

Με κυβερνητικά δάνεια βελτιώνει το υδατικό δίκτυο εγκαθιστά μηχανή που διοχετεύει σ’ αυτό το νερό και κτίζεται δεύτερη δεξαμενή στη χαβούζα. Στη συνέχεια ανοίγει και οδοστρώνει νέους δρόμους, ενώ σημαντικό για την παραπέρα εξέλιξη της Λεμεσού είναι ο καταρτισμός και η εφαρμογή του πρώτου σχεδίου ρυμοτομίας.

Αγοράζει το τότε κυβερνητικό φυτώριο και δημιουργεί τον δημοτικό κήπο. Διπλασιάζει τους φανούς πετρελαίου του οδικού δικτύου και καταστρώνει τα πρώτα σχέδια για τον ηλεκτροφωτισμό της πόλης που εγκαταλείπει όμως την ιδέα λόγω υπερβολικών απαιτήσεων της ιδιωτικής εταιρείας που θα τα υλοποιούσε, για να τα υλοποιήσει τελικά ο διάδοχος του Χριστόδουλος Σώζος τέσσερα χρόνια αργότερα.

Επί δημαρχίας του γίνεται η πρώτη απόπειρα για παραλιακό τουρισμό υψηλής ποιότητας έξω από την πόλη, στα ανατολικά, η οποία όμως απέτυχε. Το «Βασιλικόν Ξενοδοχείον» ή «Το ξενοδοχείο της Ευρώπης». που κτίστηκε γύρω στο 1900, εκεί που σήμερα έχει δημιουργηθεί ο χώρος στάθμευσης του Εναερίου, αγοράστηκε στη συνέχεια από τον Δήμο και μεταστεγάζεται το Δημοτικό Νοσοκομείο.

Το 1897 μεταφέρεται από τον αυλόγυρο της Αγίας Νάπας και δημιουργείται το γήπεδο του ΓΣΟ του αρχαιότερου αθλητικού σωματείου της Κύπρου και δεύτερου πανελλήνια που ιδρύθηκε το 1892.

Η παραδοσιακή και αρχαία παράδοση του λεμεσιανού καρναβαλιού γνωρίζει μέρες δόξας. Το 1896 δημιουργείται από ρηξικέλευθους λεμεσιανούς το πρώτο κομιτάτο και αρχίζουν οι πρώτες οργανωμένες καρναβαλίστικες παρελάσεις με βραβεία σε άρματα και μασκαρεμένους.

Ο Ιωάννης Καραγεωργιάδης πέθανε σε βαθύ γήρας το 1928.

Το αρχοντικό του Ι Καραγεωργιάδη στον παραλιακό της Λεμεσού, πνιγμένο ανάμεσα στις σύγχρονες πολυκατοικίες, σήμερα στεγάζει προσωρινά την Πρυτανεία του ΤΕΠΑΚ και σύντομα θα μετατραπεί σε Πολιτιστικό Κέντρο του Πανεπιστημίου.

ΟΙ ΔΗΜΑΡΧΟΙ ΛΕΜΕΣΟΥ ΚΑΙ ΤΟ ΕΡΓΟ ΤΟΥΣ

Χριστόδουλος Καρύδης:  ο πρώτος Δήμαρχος Λεμεσού  και πρώτος ελληνοκύπριος Δήμαρχος στην Κύπρο (1878-1885)

 Όταν η Κύπρος έβγαινε από την 400χρονη τουρκική δουλεία και περνούσε το καλοκαίρι του 1878 υπό αγγλική διοίκηση η κατάσταση στις πόλεις και τα χωριά της Κύπρου ήταν άθλια. Παντελής έλλειψη διοικητικής μέριμνας, ανύπαρκτη δημόσια παιδεία και υγεία.
Η Λεμεσός μια μικρή πλινθόκτιστη κατά πολύ μεγάλο ποσοστό με μονώροφα χαμηλά σπιτάκια λίγα διώροφα και ελάχιστα τριώροφα, αριθμούσε μόλις λίγο πάνω από 6 χιλιάδες κατοίκους, στη μεγάλη τους πλειοψηφία έλληνες χριστιανοί ( 4000) με δεύτερη κοινότητα τους τούρκους ( 1600) και λίγους λατίνους , αρμένηδες άλλους (460) , τρίτη σε πληθυσμό τότε, μετά τη Λευκωσία και τη Λάρνακα πόλη της Κύπρου.
Η πόλη εκτεινόταν γύρω από τους δύο κεντρικούς της δρόμους τον παραλιακό και την Αγίου Ανδρέου με τον τουρκομαχαλλά περίπου εκεί που τον ξέρουμε και σήμερα και με ανατολικότερο όριο της μέχρι τον σημερινό δημοτικό κήπο που τότε βέβαια δεν υπήρχε.
Οι δρόμοι της στενοί, σκοτεινοί, άθλιοι κι αυτοί και χωματένιοι ακόμα και οι δυο «κύριοι» που αναφέραμε πιο πάνω.
Η εμπορική δραστηριότητα σχεδόν ανύπαρκτη με λίγα μαγαζιά-μπακάλικα γενικού εμπορίου κάποια σκαρπάρικα, ραφτάδικα, φούρνοι για ψωμί και άλλες μικροβιοτεχνίες κυρίως επεξεργασίας προϊόντων κρασιού, χαρουπιών, βαμβακιού και σιταριού. Ζώα, κυρίως γαϊδούρια, γκαμήλες, μούλες και λίγα άλογα κυκλοφορούσαν στους δρόμους ως μόνα μεταφορικά μέσα, με ό,τι αυτό σήμαινε και σε «καθαριότητα», ενώ τα λιγοστά χάνια για τα ζώα και τους ανθρώπους, αποτελούσαν τα «ξενοδοχεία» της εποχής, εκπέμποντας και την ανάλογη... «ευωδιά» σε όλη την πόλη.
Δημοτικές αγορές δεν υπήρχαν. Τα κρεοπωλεία και άλλα εμπορικά φρέσκων τροφίμων και χορταρικών απλώνονταν στους δρόμους εκτεθειμένα στον ήλιο και την μπόλικη σκόνη και στην καλύτερη περίπτωση κάτω από πρόχειρες καλύβες αλλά πάντα σε άθλιες υγειονομικές συνθήκες, με τις μύγες να περιφέρονται και να παχαίνουν!
Οι πολλές πλημμύρες λόγω παντελούς έλλειψης αντιπλημμυρικών έργων ( εκείνη του 1880 «θέρισε» πολλά σπίτια), οι σεισμοί, η ανεξέλεγκτη εγκληματικότητα και πολλές άλλες αιτίες επιδείνωναν ακόμα περισσότερο την εξαθλίωση της Λεμεσού.
Την κατάσταση αυτή είχε να αντιμετωπίσει ο πρώτος άγγλος διοικητής της Λεμεσού Falk Warren επικεφαλής όλων των (ανύπαρκτων βασικά) δημόσιων υπηρεσιών της, δίδοντας την υπόσχεση να την κάνει σύντομα «το στολίδι της Μεσογείου». Πράγμα που έγινε μέσα σε μερικές δεκαετίες, όχι βέβαια χάρη στην «στοργική διοίκηση» του αλλά χάρη στην προοδευτικότητα και εργατικότητα των κατοίκων της που δεν τα έβαλαν κάτω και δεν απογοητεύτηκαν όταν διαπίστωσαν τα κούφια λόγια των νέων κατακτητών που με εξαίρεση τα πρώτα βασικά έργα υποδομής, τους γονάτιζαν με νέες βαρύτερες από τους προηγούμενους κατακτητές φορολογίες. Ύστερα από τα πρώτα εξωραϊστικά έργα που έκαναν οι Άγγλοι, όπως η αποβάθρα (για να ξεφορτώνουν βασικά τις δικές τους προμήθειες για τον στρατό τους), τα κτίρια του διοικητηρίου και τελωνείου εκεί που σήμερα είναι το παλιό λιμάνι, ώστε να ασκούν καλύτερα την φορομπηκτική όπως θα αποδειχθεί σύντομα πολιτική τους, την οργάνωση της υπαίθριας αγοράς και κάποια άλλα, γρήγορα ξέχασαν τα λόγια τους και επιδίδονταν πλέον στο να μαζεύουν τις 90χιλιάδες τόσες λίρες τον χρόνο που ήταν το δήθεν «ενοίκιο» που έπρεπε να πληρώνουν στην Τουρκία για την παραχώρηση της Κύπρου αλλά και που ποτέ δεν πλήρωναν.
Σήκωσαν έτσι τα μανίκια, μπήκαν στην δουλειά και βάλθηκαν να κάνουν από μόνοι τους την πόλη τους «το στολίδι της Μεσογείου».
Με απόφαση του Warren εξέλεξαν δια βοής το 1878 τον πρώτο Δήμαρχο τους, το Χριστόδουλο Καρύδη που παρέμεινε μέχρι το θάνατο του το 1885 και που ήταν ταυτόχρονα και ο πρώτος ελληνοκύπριος Δήμαρχος της Κύπρου. Δραστήριο έμπορος και ναυτιλιακός πράκτορας γνώριζε καλά τις ανάγκες και τις προτεραιότητες της πόλης. Αντικατέστησε τον μέχρι τότε τούρκο «Καϊμακάμη» που ο Warren τον κατηγόρησε ως καταχραστή και τον έπαυσε.

Ως δημαρχιακό «μέγαρο» ενοικιάσθηκε μια μικρή διώροφη κατοικία στην αρχή της οδού Αγίου Ανδρέου στο ανώγειο της οποίας στεγάστηκαν οι πρώτες βασικές δημοτικές υπηρεσίες ενώ στο ισόγειο μαγαζί το πρώτο υποτυπώδες ταχυδρομείο και τηλεγραφείο.
Επί δημαρχείας Καρύδη μπήκαν οι βάσεις ενός καλά μελετημένου εξωραϊστικού προγράμματος με τις ανάλογες και πολλές απαιτήσεις της εποχής εκείνης.
Η μέριμνα του νεοσυσταθέντος Δημοτικού Συμβουλίου στράφηκε αμέσως στην καλύτερη καθαριότητα της πόλης και μπήκαν κανονισμοί και απαγορεύσεις για ευπρεπέστερη εμφάνιση της καθώς και στην επιβολή διατιμήσεων στα τρόφιμα για να παταχθεί η αισχροκέρδεια.
Πλακοστρώθηκαν οι κύριοι δρόμοι της και μάλιστα εδώ έπαιξε σημαντικό ρόλο και η εμπορική δραστηριότητα του νέου Δημάρχου αφού ανάμεσα σε άλλα ήταν και εργολάβος και προμηθευτής των πετρών από τα γύρω λατομεία για να κτιστούν και τα πρώτα κυβερνητικά κτήρια. Κατασκευάστηκαν ακόμα μερικά σημαντικά αντιπλημμυρικά έργα, ιδιαίτερα μετά την μεγάλη πλημμύρα του 1880.
Κατασκευάστηκε υδραγωγείο ( γνωστό και σήμερα ως «χαβούζα» παρά τη λεωφόρο Μακεδονίας) για την ύδρευση της πόλης αφού μέχρι τότε προμηθεύονταν το νερό από λάκκους αμφίβολης υγιεινής ή από νεροφόρους που γυρνούσαν στην πόλη πουλώντας το πολύτιμο αγαθό σε κούζες πάνω σε κάρα.
Ιδρύθηκε Δημοτικό Νοσοκομείο εκεί που αργότερα έγιναν τα Δημοτικά Λουτρά, απέναντι από το σημερινό ΓΣΟ και Δημοτικό Φαρμακείο, διορίζοντας ως πρώτο του φαρμακοποιό τον μεγάλο μας εθνικό ποιητή Βασίλη Μιχαηλίδη- εξ ου και το παρατσούκλι του «ο Σπετσέρης».
Φωταγωγήθηκαν οι σκοτεινοί κύριοι δρόμοι της πόλης με φανούς από φυτίλι.
Παράλληλα οι Άγγλοι έφτιαξαν όπως είπαμε την μεγάλη αποβάθρα και το νέο Διοικητήριο , για να χρησιμοποιηθεί αργότερα ως Τελωνείο αφού το Διοικητήριο μεταφέρθηκε απέναντι από το σημερινό Δημαρχείο ( που πολύ αργότερα κτίστηκε) και που ετοιμάζεται σήμερα να δεχθεί την Πρυτανεία του ΤΕΠΑΚ.
Λαμβάνοντας κανείς υπόψιν τα πενιχρότατα τότε έσοδα του Δήμου, το όλο έργο της δημαρχείας του πρώτου Δημάρχου της Λεμεσού Χριστόδουλου Καρύδη μπορεί να θεωρηθεί ως μια από τις πιο φωτισμένες.